Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
— प्रह्लाद-सबनानी
अद्य भारतं केवलम् उदयोन्मुखी अर्थव्यवस्था नास्ति, अपि तु वैश्विक-राजनीतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक-सन्तुलनं प्रभावयन्ती महाशक्तिरूपेण विकसितं जातम्। पाश्चात्य-देशानां एकछत्र-प्रभुत्वं सम्प्रति प्रभावितं कर्तुं सामर्थ्यावस्थां प्राप्तम् अस्ति, अस्य परिवर्तनस्य नेतृत्वं भारतं स्पष्टतया कुर्वन् दृश्यते। एतदेव कारणं यत् केचन पाश्चात्य-देशाः तथा तेषां प्रभावे कार्यरताः संस्थाः भारतस्य, सनातन-हिन्दू-संस्कृतेः च राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य (आर.एस्.एस्.) विरुद्धं निराधारं, तथ्यहीनं, पूर्वाग्रह-पूर्णं च विमर्शं निर्मातुं प्रयतन्ते।
वस्तुतः पाश्चात्य-दृष्टेः प्रमुखा समस्या एषा यत् ते अपूर्ण-सूचनां पूर्ण-सत्यमिव मन्यन्ते। इतिहासः अस्य प्रमाणभूत: अस्ति। आक्रान्तृ-शासनकाले तथा आङ्ग्ल-शासनकाले अपि सनातन-हिन्दू-संस्कृतेः रूढिवादिता, अवैज्ञानिकता, पश्चात्तत्त्वं च आरोपयितुं प्रयत्नः कृतः; किन्तु कालेन सिद्धं यत् एताः सर्वाः धारणाः असत्याः आसन्। अद्य योगः, आयुर्वेदः, ध्यानम्, पर्यावरण-सन्तुलनम्, जीवन-मूल्याधारिताः भारतीय-परम्पराः च विज्ञानाधारेण परिपूर्णा: सन्ति।
अद्यापि सा एव मानसिकता केषुचन पाश्चात्य-माध्यमेषु दृश्यते। अमेरिकादेशात् प्रकाशितेषु न्यूयॉर्क-टाइम्स इत्यादिषु पत्रेषु राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य विषये वर्तमान-लेखानां प्रकाशनं तस्य उदाहरणम्। एते लेखाः न भारतस्य सामाजिक-यथार्थं सम्यक् अवगच्छन्ति, न च संघस्य विचिरं, सामाजिकां, राष्ट्र-निर्माणे निभृतां भूमिकां मूलयन्ति। तथ्यैः स्वतन्त्र-स्रोतैः च वर्जिताः एते लेखाः केवलं पूर्वाग्रह-आधारिताः भवन्ति।
राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य स्थापना १९२५ तमे वर्षे अभवत्। आरम्भात् एव संघः देशव्यापि-शाखाभिः यूनां मध्ये राष्ट्रभक्तिं, सामाजिक-समरसतां, अनुशासनं च जागर्तुम् आरब्धवान्। १९४७ तमे वर्षे यावत् संघस्य स्वयंसेवकानां सुदृढा टोली राष्ट्रसेवायै पूर्णतया सज्जा आसीत्। १९४७ तमे वर्षे यदा पाकिस्तानी-सैन्यं काव्यालीनां वेषेण कश्मीरं आक्रान्तवान्, तदा औपचारिक-प्रशिक्षणाभावेऽपि संघस्य स्वयंसेवकाः सीमायां प्रहरां कृत्वा भारतीय-सेनया सह मातृभूमेः रक्षणाय प्राणान् उत्सृज्य वीरगतिं प्राप्तवन्तः।
विभाजनकाले जातेषु भीषण-युद्धेषु पाकिस्तानात् आगतानां लक्षाधिक-हिन्दू-शरणार्थिनां कृते संघेन भारतस्य विविध-प्रदेशेषु त्रिसहस्राधिकानि उद्धार-शिविराणि स्थापितानि। भोजन-आवास-चिकित्सा-पुनर्वास-व्यवस्थाभिः संघेन मानवतायाः राष्ट्रधर्मस्य च अनुपमं उदाहरणं प्रदर्शितम्।
कश्मीरस्य भारत-विलयकाले उत्पन्ने सङ्कटे अपि संघस्य ऐतिहासिकी भूमिका आसीत्। महाराज-हरिसिंहस्य हस्ताक्षराभावे भारत-सर्वकारः निर्णयं कर्तुं अशक्ता आसीत्। तदा सरदार-वल्लभभाई-पटेलस्य आग्रहात् सरसंघचालकः श्री-गुरु-गोलवलकर-महाभागः कश्मीरं गतवान्, महाराजं भारत-विलयाय समन्वितवान्। एतद्वारा संघः कश्मीरस्य पूर्णतया पाकिस्तान-अधीनतां गमनं निवारयितुं निर्णायकं योगदानं कृतवान्।
दादरा-नगर-हवेली-गोवा-मुक्ति-आन्दोलनयोः अपि संघस्य स्वयंसेवकाः अग्रगामिनः आसन्। १९५४ तमे वर्षे दादरा-नगर-हवेली पुर्तगालीभ्यः मुक्त्वा भारत-संघे विलीनं कृतम्। गोवाराज्यविषये यदा तत्कालीनः प्रधानमन्त्री जवाहरलाल-नेहरू सशस्त्र-कार्यवाहीं कर्तुं न समर्थितवान्, तदा १९५५ तमे वर्षे संघस्य स्वयंसेवकाः आन्दोलनं प्रारब्धवन्तः। अनेके कार्यकर्तारः कारावासं प्राप्तवन्तः, अन्ततः १९६१ तमे वर्षे गोवाराज्येन स्वतन्त्रता प्राप्ता।
१९६२ तमे वर्षे चीन-युद्धे तथा १९६५ तमे वर्षे भारत-पाक-युद्धे संघस्य स्वयंसेवकाः सेनां प्रशासनं च सर्वथा साहाय्यं कृतवन्तः। रसद-प्रबन्धनं, यातायात-नियन्त्रणं, विमान-पट्टिकानां शुद्धिः, आहतानां कृते रक्तदानं, बलिदानी-परिवाराणां संरक्षणं—सर्वेषु क्षेत्रेषु निःस्वार्थ-सेवां कृतवन्त:। १९६३ तमे वर्षे गणतन्त्र-दिवस-पथसंचलने संघ-स्वयंसेवकानां सहभागाय निमन्त्रणं स्वयं प्रधानमन्त्री नेहरूणैव दत्तम्, यत् संघस्य भूमिकायाः आधिकारिक-स्वीकृतिः आसीत्।
संघः केवलं आपद्-युद्ध-कालीन-सेवायामेव न, अपि तु शिक्षा-श्रम-सामाजिक-सेवा-क्षेत्रेषु अपि राष्ट्र-निर्माणे निरन्तरं कार्यं कृतवान्। विद्या-भारती, एकल-विद्यालयः, अखिल-भारतीय-विद्यार्थी-परिषद्, भारतीय-मजदूर-संघः, सेवा-भारती इत्यादयः संगठनानि कोटिशः जनेभ्य: जीवनदिशां ददति। विद्या-भारती सहस्राधिक-विद्यालयैः लक्षाधिक-छात्रेभ्यः शिक्षां संस्कारांश्च प्रददाति। भारतीय-मजदूर-संघः श्रमिक-आन्दोलनेषु संघर्षस्य स्थाने निर्माणस्य मार्गं दर्शयित्वा अद्य विश्वस्य बृहत्तमः श्रमिक-संघः जातः।
सेवा-भारती दुर्गमेभ्यः वनवासी-क्षेत्रेभ्यः शिक्षां, स्वास्थ्य-सेवां, आत्मनिर्भरता-कार्यक्रमांश्च सञ्चालयति। जम्मू-कश्मीर-प्रदेशे आतंकवादेन अनाथीकृतानां मुस्लिम-हिन्दू-बालकानां पालनं कृत्वा संघः सिद्धं कृतवान् यत् तस्य सेवा मानवताम् आधारं कृत्वा भवति, न तु कस्यापि भेदभावस्य।
इतिहासस्य महापुरुषैः अपि संघस्य कार्यं प्रशंसितम्। महात्मा-गान्धिना संघ-शिविरे अनुशासनं सामाजिक-समरसता च दृष्टा, तथा डॉ.भीमराव-अम्बेडकरः अपि संघस्य राष्ट्रीय-दृष्टिकोणेन परिचितः आसीत्। अतः अत्यावश्यकं यत् भारतवासी सनातन-संस्कृतेः, भारतस्य, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य च विषये तथ्यपूर्णां, प्रामाणिकीं च सूचनां स्वीकुर्वन्तु। तदैव बाह्य-शक्तिभिः रच्यमानान् मिथ्या-विमर्शान् प्रभावी-रूपेण खण्डयितुं शक्नुमः तथा विश्वस्य पुरतः भारतस्य सत्यां प्रतिमां प्रस्तोतुं समर्थाः भवेम।
(लेखका: वरिष्ठा: स्तम्भकारा: सन्ति।)
हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता