Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
78वें सेना दिवसे(15 जनवरी) विशेषः
- योगेश कुमार गोयलः
प्रतिवर्षं जनवरीमासस्य पञ्चदशे दिने भारतीयसेनादिवसः आचर्यते। अस्मिन् वर्षे वयं अष्टसप्ततितमं (७८वाँ) सेनादिवसं मन्यामहे। सेनादिवसस्य अवसरॆ सम्पूर्णः देशः भारतीयथलसेनायाः अदम्यसाहसं, जाँबाजसैनिकानां वीरतां, शौर्यं तथा तेषां शहादतां स्मरति। अस्मिन् विशेषावसरे सैनिकदस्तानां विभिन्नरेजिमेण्टानां च परेड् भवति, अपि च झाङ्काः प्रदर्श्यन्ते तथा देशस्य जनानां च सुरक्षार्थं स्वप्राणान् न्योछावरितवन्तः सर्वे वीरसेनानी सलामीं प्राप्नुवन्ति।
जनवरीमासस्य पञ्चदशे दिने एव अस्य दिवसस्य आयोजनस्य विशेषकारणम् अस्ति। कारणं यत् १८९९ तमे वर्षे कर्नाटकप्रदेशस्य कुर्गदेशे जन्मप्राप्तः लेफ्टिनेन्ट् जनरल् के.एम्. करियप्पा एतस्मिन्नेव दिने १९४९ तमे वर्षे भारतीयसेनायाः प्रथमः कमाण्डर्-इन-चीफ् अभवत्। सः १५ जनवरी १९४९ तमे दिने ब्रिटिश् जनरल् फ्रान्सिस् बुचर् इत्यस्मात् भारतीयसेनायाः नेतृत्वं स्वीकृतवान्। जनरल् फ्रान्सिस् बुचर् भारतस्य अन्तिमः ब्रिटिश् कमाण्डर्-इन-चीफ् आसीत्। सः १९५३ तमे वर्षे भारतीयसेनातः सेवानिवृत्तः अभवत् तथा ९४ वर्षाणां वयसि १९९३ तमे वर्षे तस्य निधनं अभवत्। के.एम्. करियप्पा द्वितीयः सः सेनाधिकारी आसीत्, यस्मै फील्ड् मार्शल् इति उपाधिः प्रदत्ता।
भारतीयथलसेनायाः गठनं १७७६ तमे वर्षे कोलकातानगरे ईस्ट् इण्डिया कम्पनीनामकस्य सैन्यदस्तस्य रूपेण अभवत्। अनन्तरं सा ब्रिटिश्-भारतीयसेना अभवत् तथा देशस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं “भारतीयथलसेना” इति नाम्ना अभिहिता। भारतीयसेनायाः ५३ छावण्यः तथा ९ आर्मी-बेसाः सन्ति। चीन-अमेरिकयोः सह भारतीयसेना विश्वस्य त्रिषु महत्तमासु सेनासु गण्यते। संयुक्तराष्ट्रस्य शान्तिमिशनेषु अपि भारतीयसेना महत्तमानां योगदानकर्तॄणां मध्ये एका अस्ति। एषा विश्वस्य तादृशीषु केषुचन सेनासु एका अस्ति या स्वपक्षात् कदापि युद्धस्य आरम्भं न कृतवती।
भारतीयसेनायाः ध्वजस्य पृष्ठभूमिः रक्तवर्णा अस्ति। वामोपरिभागे तिरङ्गध्वजः, दक्षिणे भारतस्य राष्ट्रियचिह्नं तथा खड्गः च अंकितः अस्ति। सेनादिवसस्य अवसरे परम्परया सेनाप्रमुखाय सलामी दीयते स्म, परन्तु २०२० तमे वर्षे प्रथमवारं सेनाप्रमुखस्य स्थाने देशस्य प्रथमः सीडीएस् जनरल् बिपिन् रावत् इत्यस्मै सलामी प्रदत्ता।
स्वातन्त्र्योत्तरकाले भारतीयसेना पञ्च महायुद्धानि युद्धवती—तेषु चत्वारि पाकिस्तानविरुद्धं, एकं च चीनदेशेन सह। १९४७–४८ तमे वर्षे सम्पन्नं भारत-पाक युद्धं “कश्मीरयुद्धम्” इति अपि ज्ञायते, यस्यानन्तरं कश्मीरप्रदेशस्य भारतदेशे विलयः अभवत्। १९६२ तमे वर्षे चीनस्य पीपुल्स् लिबरेशन आर्मी इत्यस्य द्वारा छलपूर्वकं थाग-ला-रिज् इत्यस्मिन् स्थाने भारतीयसेनायां आक्रमणं कृतम्। तस्मिन् काले भारतीयसेनायाः समीपे आधुनिकानि स्वचालितानि च शस्त्राणि न आसन्, अतः चीनदेशस्य रणनीतिकलाभः अभवत्।
१९६५ तमे वर्षे भारत-पाक युद्धानन्तरं १९७१ तमे वर्षे भारतीयसेनया पाकिस्तानदेशः करारीपराजयं प्रापितः। त्रयोदशदिनपर्यन्तं चलितस्य तस्य युद्धस्य परिणामस्वरूपं पाकिस्तानस्य विभाजनं अभवत् तथा बाङ्ग्लादेशदेशस्य जन्म जातम्। पाकिस्तानीजनरल् नियाजी सह नवतिसहस्रं पाकिस्तानीसैनिकाः जाँबाजभारतीयसेनायाः समक्षं शस्त्राणि समर्पितवन्तः। १९९९ तमे वर्षे मई-जुलाईमासयोः मध्ये सम्पन्ने कारगिलयुद्धे तु भारतीयसेनया पाकिस्तानदेशः पूर्णतया पराजितः।
अद्य सम्पूर्णं विश्वं भारतीयसेनायाः सामर्थ्यं स्वीकरोति। आधुनिकशस्त्रैः प्रौद्योगिक्या च सुसज्जिता भारतीयसेना विश्वस्तरीया सेना अस्ति। सेनादिवसस्य अस्मिन् महत्वपूर्णे अवसरॆ वर्तमानकाले चीनदेशेन प्रस्तुतासु निरन्तरासु चुनौतीषु भारतीयसेनायाः वर्धमानशक्तेः उल्लेखः अत्यन्तं आवश्यकः। २०२५ तमे वर्षस्य “ग्लोबल् फायरपावर् रिपोर्ट्” इत्यनुसारं भारतीयसेना विश्वस्य चतुर्थी महत्तमा सेना इति गणिता। अस्यां रिपोर्ट् मध्ये भारतीयथलसेनायाः शस्त्रागारे आधुनिकटैंकाः, बैलिस्टिक् मिसाइलाः इत्यादयः सन्ति। भारतीयथलसेनायाः समीपे चतुःसहस्राधिकं टैंकाः, लक्षाधिकाः आर्म्ड् व्हीकलाः च सन्ति। अपि च थलसेनायाः समीपे १०० सेल्फ्-प्रोपेल्ड् आर्टिलरी, ३३०० लघ्वार्टिलरी, १५०० रॉकेट् आर्टिलरी अपि विद्यन्ते।
भारतीयसैन्यबले १४.४५ लक्षाः सक्रियसैनिकाः सन्ति, ये विश्वे द्वितीयस्थाने स्थिताः। सेनायां द्वादशलक्षाधिकाः आरक्षितबलाः तथा विंशतिलक्षाधिकाः अर्धसैनिकबलाः अपि सन्ति। भारतीयथलसेनायां ४६०० अधिकाः टैंकाः—टी-७२, टी-९०, अर्जुन् एम्-के-१, अर्जुन् एम्-के-२ इत्यादयः—५ सहस्राधिकाः तोपाः, २९० स्वचालिततोपाः, २९० अधिकाः रॉकेट् तोपाः तथा ८६०० बख्तरबन्दवाहनानि अपि सन्ति।
रक्षाविशेषज्ञाः मन्यन्ते यत् भारतीयथलसेना सर्वासु परिस्थितिषु चीनीसेनातः श्रेष्ठा, अनुभवी च अस्ति, यस्य युद्धानुभवः विशालः अस्ति, यः अन्येषु केषुचन देशेषु दुर्लभः। यद्यपि चीनदेशस्य समीपे भारतात् अधिका सेना तथा सैन्यसामग्री अस्ति, तथापि वर्तमानपरिप्रेक्ष्ये एतत् तथ्यं कोऽपि उपेक्षितुं न शक्नोति यत् भारतीयसेना अधुना पृथिव्यां विश्वस्य सर्वाधिकभयानकासु सेनासु एका मन्यते। सेनायाः विविधाङ्गेषु तादृशानि घोरशस्त्राणि सन्ति, यानि चीनीसेनायाः समीपे अपि न सन्ति। भूमौ लड्यन्ते युद्धेषु भारतीयसेना विश्वस्य श्रेष्ठतमासु सेनासु गण्यते। उक्तं च यत् यदि कस्याञ्चन सेनायां आङ्ग्लाधिकारिणः, अमेरिकीशस्त्राणि, भारतीयसैनिकाः च स्युः, तर्हि तां सेनां युद्धभूमौ पराजेतुं अशक्यं भवति।
जापानदेशस्य एकस्मिन् आकलने अपि उक्तं यत् भारतीयथलसेना चीनसेनायाः अपेक्षया अधिका सशक्ता अस्ति। अस्य रिपोर्ट् अनुसारं हिन्दमहासागरस्य मध्यवर्तित्वात् भारतस्य रणनीतिकस्थितिः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा अस्ति तथा दक्षिणएशियायां भारतस्य प्रभावः वर्धमानः अस्ति। अमेरिकादेशस्य समाचारजालस्थानस्य सीएनएन् इत्यस्य रिपोर्ट् मध्ये अपि उक्तं यत् भारतस्य सामर्थ्यं पूर्वात् अपेक्षया बहुधा वर्धितम् अस्ति तथा युद्धस्थितौ भारतस्य पक्षः बलवान् भवेत्। बोस्टननगरे हार्वर्ड्-केनेडी-विद्यालयस्य बेल्फर् सेन्टर् फॉर् साइन्स् एण्ड् इन्टरनेशनल् अफेयर्स् तथा वाशिङ्ग्टनस्थितस्य एकस्य अमेरिकीसुरक्षाकेन्द्रस्य अध्ययनम् अपि दर्शयति यत् भारतीयसेना उच्चपर्वतीयप्रदेशेषु युद्धकौशलॆ निपुणा अस्ति तथा चीनीसेना तस्य समीपम् अपि न आगच्छति।
(लेखकः, स्वतंत्रटिप्पणीकारोऽस्ति ।)
---------------
हिन्दुस्थान समाचार