डॉ. मयंक: चतुर्वेदी

राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-संघस्य सरसंघचालकः डॉ.मोहन-भागवत: धर्मं सृष्टेः सञ्चालकं कथितवान्। तस्य कथनं यत्— सृष्टेः निर्माण-सहैव तस्य सञ्चालनाय ये नियमाः निर्मिताः, ते एव धर्मा: सन्ति। एते नियमाः विश्वव्यापिनः सन्ति। न कश्चन व्यक्ति वा वस्तु वा पूर्णतः अधार्मिकः भवितुं शक्नोति। निःसन्देहम् एषः धर्मविषयकः निष्कर्षः प्राचीन-ग्रन्थानां गहन-व्याख्यान-आधारितः अस्ति।

श्रीमद्भागवत-पुराणम्, मनुस्मृतिः, पाराशर-स्मृतिः, महाभारतम् इत्यादयः ग्रन्थाः धर्मं स्वाभाविक-नियम-रूपेण परिभाषयन्ति, तथा च वर्तमान-सन्दर्भेषु अपि डॉ.भागवतस्य विचारान् व्यावहारिकान् भारताय अनिवार्यान् च सिद्धयन्ति। डॉ.भागवतस्य मूल-सूत्रं यत्— धर्म एव सम्पूर्ण-सृष्टेः चालकः अस्ति। श्रीमद्भागवत-पुराणे उच्यते— “धर्मः सनातनः सर्वस्य मूलम्।” अर्थात् धर्मः सनातनः अस्ति, स एव समस्त-सृष्टेः मूलम्। भगवान् विष्णुः स्वरूपेण सृष्टेः सञ्चालनं करोति। नियमाः “धर्म” इति रूपेण निर्धारिताः सन्ति। यथा— जलस्य वहनं, अग्नेः दाहनं, एतेषां स्वधर्माः सन्ति। एषः भावः श्रीमद्भागवत-पुराणस्य ५.२६.१८ श्लोके अपि दृश्यते—

“प्रत्येक-तत्त्वस्य स्वभावः स्वधर्मः सृष्टि-सन्तुलनस्य आधारः।” भागवत: एतं आध्यात्मिक-एकतया सह संयोजयति। भारत-सदृशे बहुतावादी-समाजे एषा दृष्टिः अत्यावश्यकाऽस्ति, यतः अद्य पश्चिमीय-व्यक्तिवादः सामूहिक-कर्तव्यं दुर्बलयति।

मनु-पाराशर-स्मृत्योः सामाजिक-कर्तव्य-व्यवस्था मनुस्मृतिः अपि ७.३५ श्लोके “राजधर्मं” प्रजापालन-रूपेण वर्णयति। डॉ.भागवतः वदति— राज्यं सेक्युलरं भवेत्, किन्तु मनुष्यः न भवेत्। प्रत्येकं वर्णाश्रमस्य स्वधर्मः अनिवार्यः। समीक्षात्मकतया दृश्यते यत् भारतदेशे सेक्युलरिज्म-इत्यस्य दुरुपयोगः धार्मिक-परिचयं दमनं करोति। मनुस्मृत्याः अनुसारं धर्मविहीनं राज्यम् अराजकतायै निमन्त्रणं ददाति। पाराशर-स्मृतिः अद्य विशेषतः प्रासङ्गिकी अस्ति। ऋषिः पाराशरः ४.१२ श्लोके कर्मयोगे बलं ददाति— निष्कामभावेन कर्तव्यपालनं व्यक्तेः, परिवारस्य, समाजस्य, राष्ट्रस्य च उन्नत्यै मार्गः अस्ति। एषः दर्शनः यूनां आदर्शः भवितुम् अर्हति। धर्मनिष्ठया अहंकार-रहित-सेवा राष्ट्रं दृढं करोति।

महाभारते धर्म-रक्षा

महाभारतं धर्मदर्शनस्य महाकाव्य-रूपम् अस्ति। भीष्म-पितामहः अनुशासनपर्वणि (१६५.५८) युधिष्ठिरं प्रति उपदिशति—

“धर्मो रक्षति रक्षितः।”

अर्थात् धर्मस्य रक्षा कर्तारं धर्मः स्वयमेव रक्षति। शान्तिपर्वणि (१०९.१०) भगवान् श्रीकृष्णः वदति— “स्वधर्मे निधनं श्रेयः, परधर्मो भयावहः।” प्रत्येकं स्वधर्मपालनमेव सृष्टेः सञ्चालनम्। कुरुक्षेत्र-युद्धः अधर्म-विरोधाय आसीत्।

अद्य भारतदेशः आन्तरिक-बाह्य-समस्याभिः संघर्षं करोति। अतः राष्ट्र-सेवायां धर्मबलम् अनिवार्यम्।

उपनिषद्-गीता-समर्थनम्

ईशावास्योपनिषत् प्रथम-श्लोके वदति—

“ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।” सम्पूर्णं जगत् ईश्वरीय-नियमैः (धर्मेण) सञ्चालितम्। भगवद्गीता ३.३५ अपि स्वधर्मस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। रामायणेषु श्रीरामस्य राजधर्म-पालनं त्यागस्य, कर्तव्यस्य च प्रतीकम् अस्ति। समकालीन भारताय धर्मस्य आवश्यकता

भारतस्य धमनिषु धर्मः प्रवहति। धर्मान्तरण-समस्या, जिहाद-प्रवृत्तयः, नैतिक-पतनं च दृश्यते। एतेषां सर्वेषां समाधानं धर्माचरणमेव।

डॉ.मोहन-भागवतः स्पष्टं वदति— “सर्वस्वं धर्मे प्रतिष्ठाप्य भारतं विश्वगुरुं करिष्यामः।”

सेक्युलर-राज्यस्य अर्थः धर्मविरोधः न भवति। भारतीय-संविधानं धर्मनिरपेक्षतया सह अस्तित्व-रूपेण स्वीकरोति।

उपसंहारः

डॉ. भागवतस्य आह्वानम् अहंकार-रहित-सेवायै “स्व” समर्पणाय च अस्ति। प्राचीन-ग्रन्थाः अपि यत् उपदिशन्ति, तस्यैव आधुनिक-रूपं सः प्रस्तौति—

धर्मः एव सृष्टेः नियमः।

स्वधर्मे स्थितिः सहजः धर्मविरागः न भवति। आत्मशुद्ध्यै सतत-साधना, अभ्यासः, निरन्तरता च अपेक्ष्यन्ते। यत्र धर्मः, तत्र विजयः; यत्र विजयः, तत्र यशः, कीर्तिः, लक्ष्मीः, वैभवञ्च।

अतः यदि भारतं परमवैभवं प्राप्नुयात्, तर्हि प्रत्येकं नागरिकः धर्मयुक्तम् आचरणं करोतु। धर्मः न केवलं पन्थः, मतं वा मजहबः, अपि तु जीवनस्य स्वाभाविकः नियमः। धर्मस्य यथार्थ-अर्थं ज्ञात्वा स्व-स्वरूपं ज्ञातुं प्रयत्नः करणीयः। एतत् एव भारतीय-वाङ्मयस्य चिन्तनम्, एषः एव डॉ.भागवतस्य भावः। धर्माचरणमेव भारतस्य हितम्। धर्माचरणमेव प्रत्येकस्य सर्वाङ्गीण-उन्नतिः।

(लेखकः हिन्दुस्थान-समाचार-संस्थया सम्बद्धः।)

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता