- पुरातत्वविदः डॉ. प्रो. यशोधर मठपालः 19तमे डॉ. विष्णु श्रीधर वाकणकरः राष्ट्रिय सम्मानने 2022-2023 वर्षात् सम्मानितः भोपालम्, 09 जनवरीमासः (हि.स.)। मध्यप्रदेशस्य मुख्यमंत्री डॉ. मोहन यादवः अवदत् यत् सुप्रसिद्धः पुरातत्वविद् डॉ. विष्णुश्रीधर वाकणकरः भारतीयपुरातत्त्वक्षेत्रे अविस्मरणीयं योगदानं कृतवान्। पुरातत्त्वविदा डॉ. वाकणकरेण पुरातत्त्वं जनान्दोलनरूपे परिणतम्।

मुख्यमंत्री अवदत् यत् तस्य व्यक्तित्वस्य संप्रेषणशक्तेश्च एव प्रभावेण उज्जयिन्याः जनजनः स्वपरिवेशं पुरातत्त्वदृष्ट्या द्रष्टुं प्रवृत्तः अभवत्। पुरातत्त्वं लोकानां रुचिविषयः कर्तुं डॉ. वाकणकरस्य प्रयासः अद्भुतः अनुकरणीयश्च आसीत्। पुरातत्त्वविद् डॉ. वाकणकरः बहुविधप्रतिभाभिः सम्पन्नः आसीत्। सः सितारवादनेन, मूर्तिकलया, चित्रकलया, काव्यलेखनेन तथा संगीतेन भारतीयसंस्कृतिकविरासतस्य संवर्धनं कृतवान्।

मुख्यमंत्री डॉ. यादवः शुक्रवारदिने भोपालनगरे कुशाभाऊ ठाकरे सभागारे आयोजिते १९मे डॉ. विष्णुश्रीधर वाकणकर राष्ट्रियसम्मानसमारोहस्य तथा राष्ट्रियसंगोष्ठ्याः शुभारम्भकार्यक्रमे जनान् सम्बोधितवान्। तत्र सः पद्मश्रीसम्मानितं डॉ. प्रो. यशोधरमठपालं शॉल-श्रीफलाभ्यां, भूवराहप्रतिमया तथा द्विलक्षरूप्यकचेकदानेन सम्मानितवान्, तथा १९मे डॉ. विष्णुश्रीधर वाकणकर राष्ट्रीयसम्मान-वर्षे २०२२–२०२३ अलंकृतवान्।

समारोहे अन्ताराष्ट्रियः सितारवादकः स्मिता नागदेवः कवि-लेखकश्च राहुलशर्मा सितार-काव्ययुगलबन्ध्या डॉ. वाकणकरेण विरचितायाः “इतिहासस्य पटले” इति कवितायाः रागबैरागीभैरवे गायनं प्रस्तुतवन्तौ। मुख्यमंत्री मातुः सरस्वत्याः प्रतिमायां माल्यार्पणं कृत्वा डॉ. वाकणकरस्य चित्रे पुष्पाञ्जलिं समर्पितवान्। सः “२०तमे शताब्द्यां मध्यप्रदेशे स्वाधीनताआन्दोलनम् १९२०–१९४७, दुर्लभाभिलेखाः छायाचित्राणि च” इति पुस्तकमोचनं कृतवान्। प्रदर्शिन्याः शुभारम्भं कृत्वा अवलोकनं च कृतवान्, तथा एकस्मिन् स्थले कुम्भकारचक्रे स्वयमेव शिवलिङ्गस्य प्रतिकृतिं निर्माय भारतीयसंस्कृतिकला-शिल्पपरम्परायाः प्रति सम्मानं व्यक्तवान्। संचालनालय-पुरातत्त्व-अभिलेखागार-संग्रहालयस्य एषः त्रिदिवसीयः राष्ट्रीयः आयोजनः ११ जनवरीपर्यन्तं प्रवर्तिष्यते।

डॉ. वाकणकरस्य परिश्रमात् कालगणनाकेंद्रस्य डोंगलानामकस्य आविष्कारः

मुख्यमंत्री डॉ. यादवः अवदत् यत् पुरातत्त्वविदः डॉ. वाकणकरस्य परिश्रमात् प्रयासाच्च कालगणनाकेंद्रस्य डोंगलानामकस्य आविष्कारः अभवत्। सः अवदत् यत् पृथिव्याः दीर्घकालिकघूर्णनधुर्याः परिवर्तनकारणात् उज्जयिन्यां शून्यदेशान्तररेखायाः कर्करेखायाश्च संगमः उत्तरदिशि स्रुत्वा डोंगलायां स्थितः। डॉ. वाकणकरेण उज्जयिनीप्रदेशे गहनं सर्वेक्षणं कृतम्। शङ्कुसहाय्यया सः कर्करेखायाः नूतनस्थितिं ज्ञातवान्। शिलासु गुहासु च निहितैः प्रमाणैः सः भारतीयसभ्यतायाः तां कथां विश्वसमक्षं स्थापितवान्, या लिखितइतिहासात् अपि प्राचीना अस्ति।

भारतस्यैव न, अपि तु यूरोप-अमेरिकादेशयोः शैलचित्र-अध्ययने योगदानम्

मुख्यमंत्री अवदत् यत् भीमबेटकायाः शैलचित्राणि त्रिंशत्सहस्रवर्षप्राचीनानि मन्यन्ते। डॉ. वाकणकरेण १९५७ तमे वर्षे तेषां उत्खननं गहनाध्ययनं च कृत्वा न केवलं एतेषां प्राचीनस्थलानां महत्त्वं प्रकाशितम्, अपि तु भारतस्य वैश्विकसांस्कृतिकमानचित्रे विशिष्टा पहचान प्रदत्ता। अद्य भीमबेटका केवलं मध्यप्रदेशस्य न, अपि तु सम्पूर्णभारतस्य सांस्कृतिकविरासतायाः प्रतीकं जातम्। एतत् विश्वधरोहरास्थानरूपेण भारतीयपुरातत्त्वसर्वेक्षणेन सञ्चाल्यते।

डॉ. वाकणकरेण महेश्वर, मंदसौर, नावडाटौडी, इन्द्रगढ, मनोटी, आवरा, कायथा, आजादनगर, इन्दौर, दंगवाडा तथा रुणिजा इत्यादिषु पुरातात्त्विकस्थलेषु उत्खनन-अध्ययनकार्यस्य नेतृत्वं कृतम्। तस्य मतम् आसीत् यत् ऋग्वेदे वर्णिता सरस्वती नदी न केवलं मिथकं, अपि तु वास्तविकं विशालं प्राचीनं नदीतन्त्रं आसीत्। राजस्थान-हरियाणा-गुजरातप्रदेशेषु सर्वेक्षणं कृत्वा सः दर्शयितुं प्रयत्नं कृतवान् यत् अद्यतनं घग्गर-हकरा-नदीतन्त्रं प्राचीनसरस्वत्याः अवशेषः अस्ति।

डॉ. वाकणकरः केवलं भारतपर्यन्तं सीमितः नासीत्। सः भारत-यूरोप-अमेरिकादेशेषु चतुर्सहस्राधिकशैलचित्राणां आविष्कारं अध्ययनं च कृतवान्। अस्याः उपलब्धेः कारणेन सः पद्मश्रीसम्मानेन अलंकृतः। मुख्यमंत्री अवदत् यत् १९७५ तमे वर्षे तत्कालीनप्रधानमन्त्री इन्दिरागान्धी डॉ. वाकणकरं पद्मश्रीसम्मानेन सम्मानितवती।

डॉ. वाकणकरः राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य विचारैः ओतप्रोतः आसीत्। मुख्यमंत्री तस्य पद्मश्रीग्रहणसमयस्य संस्मरणं वर्णयन् अवदत् यत् डॉ. वाकणकरः संघगणवेशस्य प्रमुखं अङ्गं ‘ब्लैक कैप’ धृत्वा एव सम्मानं स्वीकृतवान्। सः अवदत् यत् एतां विरासतां संरक्ष्य वयं विकासमार्गे अग्रसरामः। तस्य सम्मानार्थं राज्यसर्कारेण रातापानी-अभयारण्यस्य नाम डॉ. विष्णुवाकणकरस्य नाम्ना परिवर्त्य महान् इतिहासद्रष्टा श्रद्धाञ्जलिः अर्पिता।

उज्जयिन्यां १४ जनवरीतः महाकालमहोत्सवः

मुख्यमंत्री डॉ. यादवः अवदत् यत् प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदिकालखण्डे देशे पुरातत्त्वसंरक्षणदिशायां महत्त्वपूर्णानि कार्याणि सम्पन्नानि। सहस्रवर्षपूर्वं गुजरातस्य सोमनाथमहादेवमन्दिरे आक्रमणानन्तरं अद्य अस्माकं आस्थाकेन्द्रं भव्यं गौरवशालिरूपेण प्रतिष्ठितम्। सः अवदत् यत् राज्यसर्वकारः उज्जयिन्यां १४ जनवरीतः महाकालमहोत्सवस्य आरम्भं करिष्यति। राज्यसर्कारः डॉ. वाकणकरस्य स्मृतिभिः सह तेन सङ्गृहीतानां पुरातात्त्विक-ऐतिहासिकमहत्त्वयुक्तानां वस्तूनां संरक्षणं कृत्वा संग्रहालयं आधुनिकतांत्रिकव्यवस्थाभिः सुसज्जितं करोति।

मुख्यमंत्री अवदत् यत् पुरातत्त्वविदः डॉ. मठपालः पुरातत्त्व-शैलचित्र-अध्ययनक्षेत्रे उल्लेखनीययोगदानस्य कारणेन राष्ट्रीयसम्मानेन सम्मानितः। सः वरिष्ठः पुरातत्त्वविद्, चित्रकारः, क्यूरेटरः शैलचित्रसंग्रहणविशेषज्ञश्च अस्ति। तेन पश्चिमघाटेषु, हिमालये, विन्ध्ये, कैमूरपर्वतश्रेण्यां च चतुर्शताधिकप्राचीनगुहाः आविष्कृताः। मध्यप्रदेशस्य पुरातत्त्वकला-संस्कृतौ तस्य महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। शैलचित्रसंरक्षणस्य वैज्ञानिकपद्धतीनां विकासे तस्य योगदानेन भारतस्य प्रागैतिहासिकविरासतायाः अध्ययन-संरक्षणयोः अन्ताराष्ट्रियस्तरे नूतना दिशा प्रदत्ता।________________

हिन्दुस्थान समाचार