Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
रायपुरम्, 14 फरवरीमासः (हि. स.)।
भारतस्य भविष्यं येषां लघुपादानां उपरि अग्रे सरति, ते अद्य देशव्यापिषु आङ्गनवाडी-केन्द्रेषु आत्मविश्वासेन जिज्ञासया हास्येन च नूतनां दिशां प्राप्नुवन्ति। ये पूर्वं केवलं पोषण-पालनपर्यन्तं सीमिताः मन्यन्ते स्म, ते आङ्गनवाडी-केन्द्राः अधुना प्रारम्भिक-बाल-शिक्षा-स्वास्थ्य-सामाजिक-चेतना-ग्रामीण-रोजगाराणां बहुआयामी-केन्द्ररूपेण विकसिताः सन्ति।
छत्तीसगढ-राज्यस्य महासमुन्द-धमतरी-मुंगेली-नारायणपुर-जनपदेषु दृश्यते एषः परिवर्तन-प्रवाहः, यः अधुना राष्ट्रिय-स्तरे प्रेरक-आदर्शरूपेण प्रतिष्ठितः भवति।
महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार गारंटी अधिनियमस्य तथा महिला-बाल-विकास-विभागस्य अभिसरणेन निर्मितानां नवीन-आङ्गनवाडी-भवनानां संकल्पना भूस्तरे साकारिता। ११.६९ लक्ष-रूप्यक-व्ययेन निर्मिते प्रत्येक-भवने भित्तयः, भूमितलम्, सीढिकाः, द्वाराणि मुक्त-प्राङ्गणं च शिक्षण-माध्यमरूपेण विकसितानि सन्ति। हिन्दी-अङ्ग्रेज़ी-वर्णमाला, अङ्काः, आकृतयः, दिशाः, जीवजन्तवः, स्थानीय-परिवेशः सामान्य-ज्ञान-विषयक-चित्राणि च बालान् क्रीडारूपेण शिक्षां ददति। अधुना आङ्गनवाडी-भवनानि स्वयमेव शिक्षकाः इव अभवन् यत्र प्रत्येक-भित्तिः पाठशाला अस्ति।
प्रारम्भिक-बाल-शिक्षां रोचकां प्रभावीां च कर्तुं धमतरी-जनपदस्य बाला-आदर्शः उल्लेखनीयः अभवत्। मनरेगा, महिला-बाल-विकास-विभागः तथा पञ्चदश-वित्त-आयोगस्य सहयोगेन ८१ बाला-आधारित-आङ्गनवाडी-केन्द्राणां निर्माणं प्रारब्धम्, येषु ५१ केन्द्राणि सम्पन्नानि। धमतरी-विकासखण्डस्य उडेनाग्रामे निर्मितं केन्द्रं सशक्तम् उदाहरणम् अस्ति, यत्र दृश्य-आधारित-शिक्षणेन विशेष-पिछड़ी-जनजातेः कमार-वर्गीय-बालाः सहजतया ज्ञानम् अधिगच्छन्ति। भित्तिषु स्थानीय-संस्कृति-गणित-अवधारणाः भाषा-चार्टाः, भूमौ वर्ण-आकृतयः, सीढिकासु गणना-संरचना च बालानां जिज्ञासां स्मरण-शक्तिं शिक्षण-रुचिं च वर्धयन्ति।
एतेषां भवनानां निर्माणं मनरेगा-अन्तर्गतं जातम् इति कारणेन एकतः गुणवत्तापूर्ण-अधोसंरचनाया विकासः जातः, अपरतः ग्रामीण-श्रमिकेभ्यः स्थायि-रोजगारः लब्धः। मजदूरी-द्वारा ग्रामीण-परिवाराणां आय-वृद्धिः अभवत् तथा पलायन-नियन्त्रणं सम्भवितम्। एवं आङ्गनवाडी-निर्माणं केवलं बाल-विकासस्य साधनं न, किन्तु ग्रामीण-आजीविका-सशक्तीकरणस्य अपि प्रभावी-आदर्शः अभवत्।
महासमुन्दस्य शहरी-सक्षम-केन्द्रेभ्यः आरभ्य नारायणपुरस्य दूरस्थ-वनाञ्चल-ग्राम-कुन्दला-पर्यन्तं परिवर्तनं स्पष्टं दृश्यते। वर्ण-चित्रित-भित्तयः, शैक्षणिक-चार्टाः, कविताः, क्रीडासामग्री च बालानां हास्य-ध्वनिना सह आङ्गनवाडीं आधुनिक-क्रीडाशाला-सदृशं वातावरणं ददाति। बालाः भाषा-गणित-व्यवहारिक-ज्ञानं आनन्देन अधिगच्छन्ति स्वेच्छया च केन्द्रं आगच्छन्ति।
आङ्गनवाडी-केन्द्राणि अधुना केवलं बालान् न, अपि तु गर्भवती-स्त्रीभ्यः धात्री-मातृभ्यः किशोरी-बालिकाभ्यः च पोषण-टीकाकरण-स्वास्थ्य-परीक्षण-परामर्शस्य प्रमुख-केन्द्राणि अभवन्। भित्तिषु लिखिताः सन्देशाः “यथा उत्तमा वजन-रेखा तथा स्वस्थः बालः” तथा “पुत्रः-पुत्री समाना” इति सामाजिक-परिवर्तनस्य मंचत्वं बोधयन्ति।
प्रधानमन्त्री-मातृत्व-वन्दन-योजना, मुख्यमंत्री-बाल-सन्दर्भ-योजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, नोनी-सुरक्षा-योजना, महतारी-वन्दन-योजना इत्यादीनां योजनानां क्रियान्वयनम् अपि एतेषां केन्द्राणां माध्यमेन प्रभावीभूतम्। अनेन मातॄणां बालिकानां च अधिकाराः संस्थागत-बलं प्राप्नुवन्ति।
आरओ-जल-व्यवस्था, स्वच्छ-रसोई, क्रीडागृहं पर्याप्त-क्रीडासामग्री नियमित-स्वच्छता च आङ्गनवाडी-केन्द्राणि सुरक्षितानि बाल-मित्राणि च कृतवन्ति। महतारी-समितीनां सक्रिय-भागीदारेण बालानां उपस्थितौ शिक्षण-निरन्तरतायां च उल्लेखनीय-वृद्धिः अभिलेखिता।
एवं आङ्गनवाडी-केन्द्राणां एषः रूपान्तरण-प्रक्रियः राष्ट्रिय-शिक्षा-नीतेः पोषण-अभियानस्य लक्ष्याणि भूस्तरे साकारयति। ११.६९ लक्ष-रूप्यक-व्ययेन निर्मितं प्रत्येकं भवनं अधुना बालानां सर्वाङ्गीण-विकासस्य, नारी-सशक्तीकरणस्य, ग्रामीण-रोजगार-सृजनस्य च समन्वित-आदर्शः अभवत्। अद्य आङ्गनवाडी-केन्द्राणि वस्तुतः “बालानां प्रथम-पाठशाला” इति रूपेण प्रतिष्ठितानि, यत्र शिक्षा-पोषण-सुरक्षा-रोजगाराः समन्वित्य सशक्त-सामावेशी-विकसित-भारतस्य दृढामाधारशीलां
स्थापयन्ति।
---------------
हिन्दुस्थान समाचार