ताज–महोत्सवः (१८–२७ फरवरीमास:) — विशेष–लेखः

— योगेश–कुमार–गोयल:

यमुनाया: पावने तटे स्थितं धवल–सङ्गमरमर–निर्मितं तद् अलौकिकं शिल्परत्नं, यत् जगति ताजमहलः इति विख्यातम्, केवलं इष्टका–शिलानां वा नक्काशीकर्मणां समुच्चयः नास्ति; अपि तु भारतीय–संवेदनानां, स्थापत्य–कौशलस्य, सौन्दर्य–चेतनायाश्च शाश्वतं महाकाव्यमेव अस्ति। यदा अस्य विश्वप्रसिद्ध–स्मारकस्य शीतल–भव्य–छायायां वर्णानां चटुला आभा, रागाणां मधुरा लहर्यः, रसानां सजीवा अनुभूतिः च एकत्र साकारा: भवन्ति, तदा तत् एव दृश्यं “ताज–महोत्सवः” इति भारतीय–संस्कृतेः अनुपमः उत्सवः भवति।

उत्तर–प्रदेशस्य ऐतिहासिके नगरे आगरानगरे १८–२७ फरवरी–दिनेषु आयोजित: अयं दशदिवसीयः सांस्कृतिक–कार्यक्रम: केवलं सामान्य–मेलापकस्य विस्तारः नास्ति; अपि तु भारतस्य बहुरङ्गिणी–परम्पराः, लोक–स्मृतयः, लुप्तप्राय–शिल्प–कौशलानि, तथा विराट् पाक–वैभवः एतेषां सर्वेषां उत्सवः अस्ति। अत्र राष्ट्रस्य विविधता वैश्विक–मञ्चे एकत्र स्पन्दते। अस्मिन् वर्षे चतुस्त्रिंशत्तमं (३४) गौरवपूर्णं संस्करणं प्रविशन् अयं महोत्सवः “वन्दे मातरम् — परम्परा एवं राष्ट्र–गौरवम्” इति विषयेन आयोजितः, यः सांस्कृतिक–अस्मितायाः तथा राष्ट्रीय–चेतनायाः सशक्तं उद्घोषं करोति, आगन्तॄणां हृदयेषु स्वदेश–प्रेम तथा स्व–मूल्येषु सम्मान–भावनां च प्रगाढयति। १९९२ तमे वर्षे वसन्तकाले यदा अस्य महोत्सवस्य बीजारोपणं कृतम्, तदा भविष्यम् एतादृशं भविष्यति इति कश्चन न चिन्तितवान्। अस्य मूल–दर्शनं सदा एव भारतीय–हस्तशिल्पानां, लुप्तप्राय–लोक–कलानां, शताब्दि–पुराण–पारम्परिक–कौशलानां च कृते एकं एतादृशं मञ्चं प्रदातुं आसीत्, यत्र तानि स्वस्य आधुनिक–प्रासङ्गिकतां सिद्धयन्ति। ताजमहलस्य रहस्ममयी पृष्ठभूमौ विराजमानानि शतं शिविराणि, चटुल–पारम्परिक–वस्त्रैः सुसज्जिताः लोक–कलाकाराः, शास्त्रीय–संगीतस्य गाम्भीर्यपूर्णा तानाः, लोक–नृत्यानां लयात्मकं थिरकणं च—एते सर्वे मिलित्वा एतादृशं मोहकं वातावरणं निर्मान्ति, यत् सम्पूर्णः “लघु–भारतः” एकस्मिन्नेव परिसरे संकुचितः इव दृश्यते।

ताज–महोत्सवस्य महत्तमा सम्पत्तिः तस्य विविधता एव अस्ति, या उत्तरस्य हिमालय–प्रदेशात् आरभ्य दक्षिणस्य कन्याकुमारी–पर्यन्तं, पूर्वोत्तरस्य दुर्गम–पर्वतप्रदेशात् पश्चिमस्य मरुभूमिपर्यन्तं कलानां एकसूत्रे संयोजनं करोति। अत्र कश्मीर–प्रदेशस्य पश्मीना–शालानां कोमलता, वाराणस्याः रेशमी–वस्त्राणां राजसी–कान्तिः च सह दृश्यते। लखनऊ–नगरे प्रसिद्धा सूक्ष्मा चिकनकारी, सहारनपुरस्य काष्ठ–नक्काशी, मुरादाबादस्य पीतल–शिल्पस्य सुवर्ण–दमकः, खुर्जाया: सिरेमिक–कलाया: चटुला छटा—एते सर्वे मिलित्वा भारतीय–हस्तकला–परम्परायाः जीवितं सङ्ग्रहालयं रचयन्ति। भदोही–प्रदेशस्य हस्तनिर्मित–कालीनानां जटिला-निर्माणकला, दक्षिण–भारतस्य पाषाण–काष्ठ–मूर्तयः, पूर्वोत्तरस्य बांस–बेत–कलाकृतयः, गुजरातस्य पटोला–बान्धनी–कर्मणः वैविध्यम्—एतत् सर्वं दर्शकान् अनन्यां सांस्कृतिक–यात्रां नयति।

अयं महोत्सवः केवलं क्रय–विक्रय–केन्द्रं न, अपि तु आत्मनिर्भर–भारतस्य स्पन्दनं तथा स्थानीय–प्रतिभानां स्वाभिमानस्य जीवितं प्रमाणम्। अस्मिन् वर्षे “एकः जनपदः—एकं उत्पादम्” इति सरकारी–पहलस्य अन्तर्गतं प्रदेशस्य पञ्चाशत् जनपदानां विशिष्ट–परिचय: एकस्मिन् मञ्चे प्रतिष्ठापित:। प्रायः पञ्चशतानि (५००) सुसज्जित–शिविराणि भारतीय–उद्यमशीलतायाः रचनात्मक–ऊर्जां प्रदर्शयन्ति, या परम्परायाः आधुनिकतायाः च सूक्ष्म–समन्वयेन नव–भारतस्य भविष्यं निर्माति। खादी–वस्त्राणां सरलता, जूट–उत्पादानां पर्यावरण–मित्र–स्वभावः, हथकरघा–वस्त्राणां सूक्ष्म–वयनम्—एते सर्वे स्वदेशी–स्वाभिमानस्य, सतत–विकासस्य, सांस्कृतिक–निरन्तरतायाश्च सशक्त–प्रतीकाः भवन्ति।

कला–शिल्पस्य अस्मिन् महाकुम्भे संगीत–नृत्य–धाराः आत्मनः स्पन्दनम् इव प्रवहन्ति। ताजमहलस्य मुगल–वास्तुकलाया: छायायां गुंजन्तः शास्त्रीय–अर्धशास्त्रीय–लोक–रागाः श्रोतॄन् अलौकिक–आनन्देन पूरयन्ति। ब्रज–प्रदेशस्य उल्लासपूर्ण–लोक–नृत्यानि, कथकस्य भावप्रवणाः मुद्राः, सूफी–गायनस्य रूहानी–लहर्यः—एते दर्शकान् आध्यात्मिक–उन्नतिं नयन्ति।

अस्मिन् वर्षे आधुनिकतायाः अपि समावेशः दृश्यते—डिजिटल–मुक्ताकाशीय–मञ्चे ऊर्जस्विताः चलचित्र–संगीत–सन्ध्याः, हास्य–विनोद–प्रस्तुतयः, फ्यूजन–संगीतम्, सूफियाना–गायनम्, भक्तिमय–सन्ध्याश्च युवा–ऊर्जां नूतनया दीप्त्या पूरयन्ति।

भारतीय–उत्सवस्य आत्मा तस्य आस्वादे वसति, ताज–महोत्सवः तु अत्र स्वर्गसदृशः। उत्तर–प्रदेशस्य आञ्चलिक–व्यञ्जनानि, दक्षिण–भारतस्य दोसा–आहाराः, राजस्थानीय–दाल–बाटी–चूर्णम्, पञ्जाबीय-तक्रम्, बङ्गदेशीय–मिष्टान्नानि, कश्मीर–प्रदेशस्य शाही–वाजवानः—एते सर्वे भारतस्य भौगोलिक–सांस्कृतिक–वैविध्यं परिचाययन्ति।

अयं महोत्सवः स्थानीय–अर्थव्यवस्थायाः कृते अपि महत् वरदानम्। आगरानगरस्य विश्रामस्थलानि, भोजनालयाः, परिवहन–सेवाः, हस्तशिल्प–विपणयः, पर्यटन–मार्गदर्शकाः—सर्वे अस्मिन् काले नवजीवनं लभन्ते। विदेशीय–पर्यटकाः भारतीय–संस्कृतेः गौरवपूर्णां छविं स्वदेशं नयन्ति।

इतिहास–स्थापत्ययोः संगमः आग्रा–नगरी, महाभारत–काले “अग्रवनम्” इति विख्याता, लोधी–मुगल–सम्राज्ञै: विभूषिता, अद्यापि स्वस्य ऐतिहासिक–गौरवं वहति। अस्य एव पृष्ठभूमौ ताज–महोत्सवस्य महत्त्वं बहुगुणं वर्धते। अयं महोत्सवः अमूर्त–भारतीयतां मूर्त–उत्सवे रूपान्तरयति। यदा ताजमहलस्य श्वेता प्रभा सूर्यास्ते सुवर्ण–किरणैः सह विलीयते, पृष्ठतः शास्त्रीय–रागस्य अन्तिमा तान् गुन्जति—तदा ताज–महोत्सवः केवलं दशदिवसीयः कार्यक्रमः न भवति, अपि तु भारतीय–संस्कृतेः जीवितः, प्राणवान्, शाश्वतः उत्सवः भवति।

(लेखकः स्वतंत्र–टिप्पणीकारः अस्ति।)

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता