-उदय कुमार सिंहः

भारतदेशः विविधतापरम्पराउत्सवानां देशः अस्ति। अत्र मन्यमानानां प्रत्येकस्य पर्वणः स्वीयं सांस्कृतिकसामाजिकआध्यात्मिकमहत्त्वम् अस्ति। तेषु पर्वसु होलीपर्व विशेषस्थानं धारयति। एषः रंगउल्लासप्रेमसन्देशप्रदायकः उत्सवः केवलं आनन्दसमारोहः न, अपितु भारतीयजीवनदर्शनस्य जीवत्प्रतीकः अस्ति। होली प्रकृतेः संस्कृतेः मानवीयभावनानां च अद्भुतसंगमः अस्ति, यः समाजे प्रेमसौहार्दभ्रातृत्वभावं दृढं करोति।

भारतीयसनातनसंस्कृतौ प्रत्येकं पर्व आध्यात्मिकसन्देशं जीवनदर्शनं च वहति। फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां मन्यमानं होलीपर्व बाह्यरंगानां उत्सवः न केवलम्, अपितु अन्तःकरणं प्रेमकरुणासद्भावैः रञ्जयितुं अवसरः अस्ति। फागगीतानां माधुर्यम्, ढोलमञ्जीराणां नादः, बन्धुमित्राणां हास्यं, अबीरगुलालस्य रञ्जनम्—एते सर्वे उत्सवम् अद्वितीयं कुर्वन्ति। आम्रवृक्षेषु बौरागमनम्, भ्रमराणां गुंजनम्, कोकिलायाः मधुरकूजनम्—प्रकृतिरपि उत्सवे सहभागीव भवति।

अस्मिन् वर्षे होली कदा? अस्मिन् संवत्सरे ३ मार्च दिने चन्द्रग्रहणं भविष्यति। ज्योतिषानुसारं ग्रहणात् नवघण्टापूर्वं सूतककालः आरभ्यते। सूतककाले धार्मिककार्याणि न क्रियन्ते। अतः होली ४ मार्च २०२६ दिने आचरिष्यते। भारतीयसमयानुसारं चन्द्रग्रहणं ३ मार्च दिने अपराह्णे ३ वादनात् २० निमेषेभ्यः आरभ्य सायं ६ वादनात् ४७ निमेषपर्यन्तं स्थास्यति। अस्य अवधि: ३ घण्टा २७ निमेषाः भविष्यति।

होली ऋतुराजबसन्तेन सह सम्बद्धा अस्ति। पतझडनन्तरं नवकोपलानां प्रस्फुटनम्, सरसोंक्षेत्राणां पीतवर्णः, सुगन्धितवायुः—एषः बसन्तस्य संकेतः। धार्मिकपरम्परायां अस्मिन्नेव काले राम तथा सीता प्रथममिलनम् अभवत् इति कथ्यते। कृष्ण वृन्दावने गोपीभिः सह रासलीलां कृत्वा प्रेमसन्देशं दत्तवान्। महाशिवरात्रिपर्व अपि अस्मिन्नेव काले आगच्छति।

होली बुराइपराजयस्य प्रतीकः अस्ति। भक्तस्य प्रह्लाद अचलभक्त्या अत्याचारी हिरण्यकशिपु तथा होलिका पराजितौ। होलिकादहनं केवलं काष्ठदहनं न, अपितु अहंकारक्रोधईर्ष्यादीनां त्यागस्य प्रतीकः अस्ति।

रंगानां परम्परा अपि महत्त्ववती। रक्तवर्णः प्रेमऊर्जयोः, पीतः सुखसमृद्ध्योः, हरितः विकासस्य, नीलः शान्तिविश्वासयोः प्रतीकः। अस्मिन् दिने सर्वे जनाः भेदभावं त्यक्त्वा परस्परं रञ्जयन्ति। “बुरा न मानो होली है” इति वाक्यं क्षमासौहार्दसन्देशं ददाति।

ब्रजभूमौ होलीविशेषमहत्त्वं धारयति। वृंदावन तथा बरसाना लठमारहोली विश्वप्रसिद्धा। आनंदपुर साहिब इत्यत्र सिखसमाजेन होला मोहल्ला वीरतापर्वरूपेण आचर्यते। इंदौर नगरे रंगपञ्चमीगेर अपि प्रसिद्धा।

पक्ववानेषु गुझिया, दधिवडे, गुलाबजामुन, मालपुए इत्यादयः विशेषरूपेण निर्मीयन्ते। एते उत्सवस्य माधुर्यं वर्धयन्ति।

अद्य पर्यावरणरक्षणम् अपि आवश्यकम्। रासायनिकवर्णानां स्थाने प्राकृतिकवर्णाः उपयोज्याः, जलसंरक्षणं कर्तव्यम्। होली आत्मशुद्धेः प्रेमसौहार्दयोः च पर्व अस्ति। अस्मिन् पावनकाले स्वदुर्भावनाः होलिकायां समर्प्य प्रेमक्षमा सद्भावेन जीवनं रञ्जयामः। होली जीवनं रंगयितुं सन्देशं ददाति—मनः अपि प्रेमरङ्गैः रञ्जयित्वा समाजे भ्रातृत्वमानवतासन्देशं प्रसारयाम।

(लेखकः, हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार