— वैदिक-विज्ञानस्य विविध-स्वरूप-विषये त्रिदिवसीया अन्ताराष्ट्रिय-सङ्गोष्ठ्याः द्वितीयः दिवसः

वाराणसीनगरम्, १७ मार्चमासः (हि.स.)। जवाहरलाल-नेहरू-विश्वविद्यालयस्य, नूतन-दिल्ली-स्थितस्य, प्रो.रामनाथ-झा अवदत् यत् वेदाः एव विज्ञानम्, ‘दर्शन’ इति शब्दः ऋषिभ्यः आगतः, यदा ‘फिलॉसफी’ तर्काधारित-अनुभूतिः भवति। भारतीय-ज्ञान-परम्परायां प्रत्यक्ष-दर्शनपूर्वक-अनुभवः ज्ञानस्य आधारः मन्यते, यदा पाश्चात्य-परम्परायां तर्कात्मक-विश्लेषणस्य माध्यमेन अनुसन्धानं क्रियते। पदार्थ-विज्ञानं परमाणुं मूलभूतं मन्यते, न्याय-दर्शनम् अपि तथैव मन्यते। प्रो.रामनाथ-झा “वैदिक-विज्ञानस्य विविध-स्वरूपम्” इति विषयकां त्रिदिवसीयाम् अन्ताराष्ट्रिय-सङ्गोष्ठीं मुख्यातिथिरूपेण सम्बोधयन् आसीत्।

काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयस्य वैदिक-विज्ञान-केंद्रेण आयोजितायाः अस्याः सङ्गोष्ठ्याः द्वितीय-दिवसे मङ्गलवासरे प्रथम-तकनीकी-सत्रे प्रो.रामनाथ-झा क्वाण्टम्-भौतिकी-विषयम् अपि उल्लेखितवान्। तेन उक्तं यत् क्वाण्टम्-भौतिक्यां सर्वं परस्परं सम्बद्धम् अस्ति। एतदेव भगवान् श्रीकृष्णः अपि उक्तवान् यत् सर्वे जनाः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति, न च एतत् विभाज्यं भवति। मनुष्यस्य ब्रह्माण्डस्य च मध्ये एकः चक्राकारः सम्बन्धः अस्ति। उपनिषदां ज्ञानं जर्मनी-देशं गतं, यत्र मनुष्य-प्रकृत्योः सम्बन्धे बहु अनुसन्धानं कृतम्, यस्य परिणामः ‘इकोलॉजी’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्।

अस्मिन् सत्रे काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयस्य संस्कृत-विद्या-धर्म-विज्ञान-संकायस्य वेद-विभागस्य प्रो.उपेन्द्र-कुमार-त्रिपाठी उक्तवान् यत् यज्ञ-विज्ञानस्य अन्तर्गतं सम्पूर्णा सृष्टिः समाहिताऽस्ति। अस्माकं जीवनस्य मूलाधारः यज्ञः अस्ति, यज्ञानां मूलं च अग्निहोत्रम्। सम्पूर्ण-ब्रह्माण्डस्य संरक्षणाय यज्ञ-विज्ञान-विषये अधिक-अनुसन्धानस्य आवश्यकता वर्तते।

अस्मिन् सत्रे प्रो.महेन्द्र-पाण्डेयः (वेद-वेदाङ्ग-संकाय-प्रमुखः, सम्पूर्णानन्द-संस्कृत-विश्वविद्यालयः), प्रो.श्यामदेव-मिश्रः (ज्योतिष-विभागः, केन्द्रीय-संस्कृत-विश्वविद्यालयः, लखनऊ), प्रो.हरिश्वर-दीक्षितः च अपि स्व-विचारान् व्यक्तवन्तः। अस्य सत्रस्य अध्यक्षतां पूर्व-संकाय-प्रमुखः प्रो.श्री-किशोर-मिश्रः (कला-संकायः, काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयः) अकरोत्। द्वितीय-तकनीकी-सत्रे मुख्यातिथिरूपेण प्रो.आशीष-वाजपेयी (निदेशकः, प्रबन्ध-अध्ययन-संस्थानम्, काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयः) आसीत्।

अस्मिन् सत्रे देश-विदेशेभ्यः आगताः अध्यापकाः, अध्येतारः, शोध-छात्राश्च स्व-शोध-पत्राणां वाचनम् अकुर्वन्। सत्रस्य संयोजनं संचालनं च डॉ.पवन-पाण्डेयेन (संस्कृत-विभागः, कला-संकायः, काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयः) कृतम्।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता