यमुनानगरे, १८ मार्च (हि.स.) ।यमुनानगर-जनपदस्य कपालमोचन-स्थले चैत्र-अमावस्या-अवसरे आयोज्यमानः पारम्परिकः मेला अधुना स्वस्य पुरातनां पहचानं शनैः शनैः नाशयन् इव दृश्यते। यः कदाचित् आस्था-परम्परा-लोकसंस्कृतेः च केन्द्रं आसीत्, सः अधुना क्रमशः सीमितः भवन् क्षेत्रस्य सांस्कृतिक-धरोहरायाः अपि प्रभावं जनयति।

धार्मिक-मान्यतानुसारं कपालमोचन-स्थिते पवित्र-सरोवरे स्नानं पितृणां निमित्तं च अनुष्ठान-करणं विशेषं महत्त्वं धारयति। एतस्मात् विश्वासात् पूर्वं हरियाणा-राज्येन सह समीपवर्तीभ्यः राज्येभ्यः अपि बहुसंख्यकाः श्रद्धालवः अत्र आगच्छन्ति स्म। मेले-समये घाटेषु महान् जनसमूहः भवति स्म, सम्पूर्णः प्रदेशः धार्मक-क्रियाभिः सजीवः भवति स्म।

एषः उत्सवः केवलं धार्मिक-आस्थायाः विषयः न आसीत्, किन्तु सामाजिक-सांस्कृतिक-मिलनस्य प्रमुखः माध्यमः अपि आसीत्। अस्मिन् मेले पारम्परिक-क्रिडाः, मल्लयुद्ध-प्रतियोगिताः, दोलाः (झूले), विविधाः दुकानाः च सन्ति स्म, येन उत्सववत् वातावरणं निर्मीयते स्म।

अधुना तु परिस्थितयः परिवर्तिताः दृश्यन्ते। परिवर्तिता जीवनशैली तथा नवपीढ्याः प्राथमिकतासु जातः परिवर्तनः अस्य मेलस्य लोकप्रियतां प्रभावितवान्। अस्य सह आधारभूत-सुविधानां न्यूनता अपि मुख्यं कारणं अभवत्। श्रद्धालूनां कृते स्वच्छता, पेयजलम्, सुरक्षा, वाहन-स्थापन-स्थानानि (पार्किंग) इत्यादयः यथेष्टतया न सन्ति, येन जनसंख्यायां ह्रासः दृष्टः।

स्थानीय-जनानां मतम् अस्ति यत् यदि समये एव ठोस-उपायाः न क्रियन्ते, तर्हि एषः ऐतिहासिकः उत्सवः पूर्णतया सीमितः भवेत्।

विशेषज्ञाः वदन्ति यत् उत्तम-प्रबन्धनम्, व्यापक-प्रचारः तथा सांस्कृतिक-कार्यक्रमाणां समावेशेन एषः मेला पुनः आकर्षकः कर्तुं शक्यते। आवश्यकता अस्ति यत् प्रशासनं समाजः च मिलित्वा अस्य परम्परायाः संरक्षणाय प्रयत्नं कुर्वन्तु, येन आगामि-पीढ्यः अपि अस्य ऐतिहासिक-धार्मिक-धरोहरायाः सह सम्बद्धाः भवितुं शक्नुवन्ति।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता