Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
जांजगीर-चांपा, 02 मार्चमासः (हि. स.)।
होलिकोत्सवस्य उल्लासः सर्वत्र भारतदेशे विविध-वर्णेषु दृश्यते, किन्तु छत्तीसगढ़-राज्यस्य जांजगीर-चांपा जिलायाः अन्तर्गतस्य पंतोरा-ग्रामे आचर्यमाणा होली स्वकीयया अद्वितीयया परम्परया विशेषां प्रसिद्धिं धारयति। अत्र प्रायः त्रिशतवर्षपर्यन्तं रंग-पञ्चमी-दिने कुमारी-कन्याः पुरुषेषु लाठ्यः वर्षयन्ति। एषा परम्परा बरसाना-नगरस्य प्रसिद्धां लट्ठमार-होलीं स्मारयति, किन्तु स्वकीयाभिः मान्यताभिः रीति-रिवाजैः च पूर्णतया स्थानीय-रूपेण विराजते।
रंग-पञ्चमी-दिने ‘डंगाही’ इत्यस्य आयोजनम्
पंतोरा-ग्रामः जिला-मुख्यालयात् प्रायः ४०-४५ किलोमीटर-दूरे स्थितः। अत्र होलिकोत्सवस्य पञ्चमे दिने, अर्थात् रंग-पञ्चमी-दिने ‘डंगाही-होली’ नामकं विशेष-आयोजनं भवति। प्रभातादेव ग्रामे उत्सव-माहौलः दृश्यते। पारम्परिक-वेषभूषया अलङ्कृताः ग्रामवासिनः ढोल-नगाड़-वादनैः फाग-गीतैः सह मन्दिर-परिसरे समागच्छन्ति।
अस्य अद्वितीय-आयोजनस्य आरम्भः ग्रामस्य मां भवानी मंदिर-मन्दिरात् भवति। पूजाऽर्चनानन्तरं कुमारी-कन्याः प्रथमं देवतासु प्रतीक-रूपेण दंडं प्रहृत्य परम्परायाः आरम्भं कुर्वन्ति। ततः परं मन्दिर-बाह्ये स्थिताः कन्यकाः तत्र गच्छन्तं प्रत्येकं जनं लाठ्याः प्रहृत्य अभिनन्दन्ति।
विशेषेण वंशदंडानां चयनम्
ग्रामवासिनां कथनानुसारम् अस्य पर्वणः कृते विशेषाः वंशदंडानां कोरबाजिलायां स्थितात् मड़वारानी-अरण्यात् आनयन्ते। मान्यता अस्ति यत् यः बांसः एकेनैव कुल्हाड़ी-प्रहारेण छिद्यते सः शुभः मन्यते। एताः छड्यः भवानी-देव्याः सन्निधौ अभिमन्त्रिताः क्रियन्ते तथा ग्रामस्य बैगा-नामक-पारम्परिक-पुरोहितेन सिद्धीकृताः। अनन्तरं ताः कन्याभ्यः प्रदीयन्ते।
आरोग्य-रक्षणस्य श्रद्धा
अस्याः परम्परायाः प्रमुखा मान्यता एषा यत् अभिमन्त्रित-छड्याः प्रहारं प्राप्तः जनः वर्षपर्यन्तं रोगेभ्यः सुरक्षितः भवति। ग्रामवासिनः एतत् आघातं न मन्यन्ते, अपि तु मातुः आशीर्वाद-प्रसाद-रूपेण स्वीकरोति। अतः स्थानीय-जनाः, तेषां सम्बन्धिनः, दूर-दूरात् आगताः अपि जनाः उत्साहेन अस्मिन् आयोजने भागं गृह्णन्ति। मार्गेण गच्छन्तः यात्रिकाः अपि छडी-प्रहारं शुभं मन्यन्ते। सम्पूर्णं वातावरणं श्रद्धा-विश्वास-उत्साहैः परिपूर्णं भवति।
संततिम् आरभ्य संततिं प्रति प्रवहन्ती परम्परा
ग्रामस्थे रामबाई-मुन्नीबाई इत्येतयोः मतानुसारं एषा परम्परा प्रायः ३०० वर्षेभ्यः प्रवर्तते। वृद्धाः वदन्ति यत् ग्रामस्य सुख-समृद्धि-आरोग्य-कामनया अस्याः परम्परायाः आरम्भः अभवत्। अद्यापि सा एव श्रद्धया आचर्यते। नूतना पीढी अपि उत्साहेन अस्मिन् सहभागी भवति, येन परम्परायाः निरन्तरता रक्ष्यते।
सुरक्षा-व्यवस्था
वर्धमान-भीडां दृष्ट्वा स्थानीय-प्रशासन-ग्राम-समितिभ्यां यथोचित-व्यवस्था क्रियते। मन्दिर-परिसरे मुख्य-मार्गेषु च स्वयंसेवकाः नियुक्ताः भवन्ति, येन आयोजनं शान्तिपूर्वकं सम्पन्नं भवेत्। प्राथमिक-चिकित्सा-व्यवस्था अपि अस्ति, यद्यपि ग्रामवासिनां कथनानुसारं गभीर-आघातस्य घटना अद्यावधि न जाता।
परम्परा-विश्वासयोः अद्वितीय-संगमः
‘डंगाही-होली’ केवलं उत्सवः न, अपि तु श्रद्धा-परम्परा-सामुदायिक-एकतायाः प्रतीकः अस्ति। यत्र देशस्य अन्येषु भागेषु होली वर्ण-गुलालैः क्रीड्यते, तत्र पंतोरा-ग्रामस्य एषा लट्ठमार-परम्परा छत्तीसगढ़-लोकसंस्कृतेः विशिष्ट-परिचयः अभवत्।
रंग-पञ्चमी-दिने अत्र दृश्यं दर्शनीयम् भवति—ढोल-तालस्य निनादः, जयघोषाणां गुंजनम्, श्रद्धया पूर्णानि मुखानि च एतां अद्वितीयां होलीं अविस्मरणीयां कुर्वन्ति।
हिन्दुस्थान समाचार