— डॉ. सत्यवान् सौरभः

देशे अद्यकालीन-काले आईएएस्, आईपीएस् इत्यादिषु प्रतिष्ठित-सेवासु चयनितानां अभ्यर्थिनां सम्मान-समारोहाणां परम्परा तीव्रतया वर्धमाना दृश्यते। एतेषु कार्यक्रमेषु भव्य-आयोजनानि, अलङ्कृत-मञ्चाः, मान्य-जनानां उपस्थितिः च दृश्यते, यत् प्रथमदृष्ट्या प्रेरणादायकं प्रतीतं भवति। नूनम् एते युवा दीर्घकालीन-परिश्रमस्य फलरूपेण सफलतां प्राप्तवन्तः।

एतेषां समारोहाणां मुख्य-उद्देश्यं समाजे प्रेरणायाः प्रसारः भवितुम् अर्हति। यदा अन्ये छात्राः एतान् सम्मानितान् दृष्ट्वा स्वप्न-सिद्धये प्रेरिताः भवन्ति, तदा एते कार्यक्रमाः सकारात्मक-ऊर्जायाः स्रोतांसि भवन्ति।

किन्तु अद्य अस्या: परम्परायाः अपरः पक्षः अपि दृश्यते। अनेकस्थानेषु एते समारोहाः “प्रतिभा-उत्सवः” न भूत्वा “सम्बन्ध-प्रदर्शनम्” तथा “सामाजिक-राजनैतिक-शक्ति-प्रदर्शनम्” इव परिवर्तिताः सन्ति। मञ्चे चयनित-अभ्यर्थिनां अपेक्षया आयोजकानां प्रमुख-अतिथिनां च अधिका चर्चा क्रियते।

एषा प्रवृत्तिः समाजे दूषितं सन्देशं प्रसारयति—यत् सफलता केवलं परिश्रमस्य न, किन्तु सम्बन्धानां प्रभावस्य अपि परिणामः इति। एषा धारणा सीमित-संसाधनयुक्तानां यूनां मनोबलं क्षीणयितुं शक्नोति।

भारतदेशे बहवः छात्राः सन्ति ये प्रतिभया सम्पन्नाः सन्ति, किन्तु संसाधन-अभावेन स्व-क्षमतां पूर्णतया न प्रकटयितुं शक्नुवन्ति। विशेषतः ग्रामीण-क्षेत्रेषु वसन्तः छात्राः शिक्षायाः, मार्गदर्शनस्य, आर्थिक-साधनानां च अभावेन पीडिताः सन्ति। ते न कस्यचित् समारोहस्य भागं भवन्ति, न तेषां संघर्ष-कथा प्रसिद्धिं प्राप्नोति।

अतः आवश्यकं यत् “सम्मान” इत्यस्य परिभाषा पुनः चिन्तनीया। किम् सम्मानः केवलं सफलतायाः उत्सवः, उत संघर्षस्य अपि स्वीकृतिः? वास्तविकः सम्मानः सः एव यः यात्रां अपि मन्यते, न केवलं गन्तव्यम्।

एते समारोहाः यदि सार्थकाः कर्तुं इच्छन्ति, तर्हि तेषां सामाजिक-परिवर्तनस्य साधनत्वेन विकासः आवश्यकः। चयनिताः अभ्यर्थिनः “मार्गदर्शक-रूपेण” स्थापिताः स्युः, ये अन्यान् छात्रान् मार्गदर्शयन्ति। तेषां अनुभवाः आरम्भिक-स्तरे स्थितानां छात्राणां कृते अत्यन्तं उपयोगिनः भवन्ति।तदनन्तरं एतेषु आयोजनेषु मेंटरशिप-कार्यक्रमाः, निःशुल्क-प्रशिक्षणम्, पुस्तक-भण्डारः, छात्रवृत्तयः च संयोजनीयाः। केवलं सम्मानं न, अपितु अवसर-निर्माणम् अपि आवश्यकम्।

तृतीयतया, संघर्षरत-छात्राणाम् अपि सम्मानं कर्तव्यम्। तेषां प्रयासाः अपि प्रशंसनीयाः, यद्यपि फलम् अद्यापि न प्राप्तम्। एतत् समाजे सकारात्मकं सन्देशं दास्यति।

चतुर्थतया, एते कार्यक्रमाः आडम्बर-रहिताः, सरलाः च कर्तव्याः, यत्र सार्थक-संवादः, अनुभव-विनिमयः च मुख्यः भवेत्।अन्ततः, समाजस्य वास्तविक-शक्तिः केवलं उपलब्धिषु न, अपितु तस्य संवेदनशीलतायाम् अस्ति। यः समाजः केवलं सफलान् अभिनन्दति, सः अपूर्णः; यः संघर्षिणां हस्तं गृह्णाति, सः एव पूर्णः।अतः अस्माभिः विचारणीयम्—किं वयं केवलं सफलतायाः उत्सवं कुर्मः, उत सर्वेषां प्रतिभानां कृते अवसरयुक्तं समाजं निर्मातुम् इच्छामः?

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता