हृदयनारायण-दीक्षितः

सत्यं सर्वासु परिस्थितिषु उपयोगी भवति, किन्तु जीवन-संघर्षे सत्येन सह शक्तिरपि अपेक्ष्यते। श्रीराम-रावणयोः मध्ये जातं युद्धं दीर्घकालं यावत् अभवत्, किन्तु प्रारम्भिक-अवस्थायां श्रीरामस्य विजयः सुनिश्चितः नासीत्। एतस्मिन् विषये चिन्ता अपि आसीत्। प्रसिद्धः कविः सूर्यकांत त्रिपाठी निराला स्वकाव्ये 'राम की शक्ति पूजा' इत्यत्र युद्धस्य भावपूर्णं वर्णनं कृतवान्।

सायंकाले सर्वे योद्धार: शिविरं प्रत्यागच्छन्। तत्र सुग्रीवः, विभीषणः, जाम्बवान्, अङ्गदः, हनुमान् च उपस्थिताः आसन्। श्रीरामः संशयग्रस्तः आसीत्। तेन उक्तम्— “अन्यायस्य पक्षे शक्तिः दृश्यते।” तस्मै आश्चर्यं जातम् यत् महाशक्तिः रावणस्य पक्षे कथं वर्तते। तदा जाम्बवान् उक्तवान्— “हे रघुवर! त्वं शक्तिं धारय, आराधनया आराधनस्य उत्तरं ददातु।”

रावणेन तपसा बहवः शक्तयः अर्जिताः। शक्त्युपासनायाः उत्तरं शक्त्युपासनया एव सम्भवति। अतः श्रीरामः अपि शक्तिपूजां कृतवान्। सः ध्यानमग्नः सन् प्रत्येकं पुरश्चराणानन्तरं देवीचरणयोः नीलकमलं अर्पयत्। अन्तिमे समये नीलकमलस्य अभावे सः स्वनयनम् एव अर्पयितुं संकल्पितवान्। तदा समग्रं ब्रह्माण्डं कम्पितम्, देवी प्रकटिता च। सा श्रीरामस्य हस्तं गृहीत्वा तं निरुद्धितवती। अन्ते महाशक्तिः तस्मिन् एव लीनाभवत् तथा विजयः सुनिश्चितः अभवत्।

शक्तेः अर्जनं, उपासना, पुरश्चारणं च लोकं प्रकाशेन आनन्देन च पूरयन्ति। दुर्गा सप्तशती इत्यत्र देवी सर्वेषु रूपेषु भावेषु च स्थितेति वर्णिता अस्ति—सा लज्जा, विद्या, माता च। सा सर्वत्र व्याप्नोति। यदा यदा बाधाः उत्पद्यन्ते तदा-तदा देवी अवतीर्य दुष्टशक्तिनां विनाशं करोति।

एषा एव भावना भगवद्गीतायामपि दृश्यते, यत्र श्रीकृष्ण: वदति— “यदा यदा धर्मस्य हानिः भवति, तदा तदा अहं सज्जनानां रक्षणाय अवतीर्णो भवामि।”

देवी माता अस्ति—जननी। सा एव सृष्टेः आधारः। भारतदेशस्य सर्वत्र देवी-उपासना-परम्परा प्राचीनकालात् प्रवर्तते। कामाख्यामंदिरम्, कालीमंदिरम्, पीतांबरापीठ:, विंध्यवासिनीमंदिरम्, पूर्णागिरिमंदिरम्, ढाकेश्वरीमंदिरम्, हिंगलाजमातामंदिरम् इत्यादिषु स्थलेषु प्रतिवर्षं कोटिशः भक्ताः आगच्छन्ति।

वेदेषु अपि प्रकृतेः शक्तयः मातृरूपेण पूज्यन्ते। ऋग्वेदे पृथ्वी, सरस्वती, रात्रिः इत्यादयः देव्य: वर्णिताः। यजुर्वेदे लक्ष्मी:, अम्बिका च, तथा अथर्ववेदे रात्रिदेवी, अमावस्या, पूर्णिमा च पूज्यन्ते। जलम् अपि “आपः मातरः” इति रूपेण निर्दिष्टम्।

भारतीय-परम्परायां देवी-तत्त्वस्य अनुभूति: प्रगाढा अस्ति। वाणी अपि देवीरूपेण स्वयम् उक्तवती यत् सा सर्वेषु देवेषु, सर्वेषु प्राणिषु च व्याप्नोति। सा एव जीवनस्य आधारशक्ति: अस्ति।

अन्ततः एतत् निष्कर्षरूपेण वक्तुं शक्यते यत् सत्यं नित्यम् आवश्यकम्, किन्तु जीवन-संघर्षे शक्त्या सह एव तस्य पूर्णता भवति। सर्वत्र एकैव दिव्य-शक्तिः विद्यमाना अस्ति—सा अन्तः बहिः च सर्वत्र व्याप्नोति।

(लेखक:, उत्तरप्रदेश-विधानसभाया: पूर्वाध्यक्ष:।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता