डॉ.अशोक-कुमार-भार्गवः

“नास्ति चेत् शमशीरः मम हस्ते, तर्हि किम्? अहं स्वीया लेखन्या एव शत्रूणां शिरांसि छेत्स्यामि।” इति वाक्येन प्रसिद्धः निर्भीकः क्रान्तिकारी-पत्रकारः, स्वतन्त्रता-सेनानी, समाज-सेवकः कुशलः राजनीतिज्ञः च गणेश-शङ्कर-विद्यार्थी स्वाधीनता-संग्रामे स्व-लेखन्याः एव अस्त्रत्वेन उपयोगं कृतवान्। तस्य समीपे सत्तायाः बलं नासीत्, किन्तु तेन स्वस्य तीक्ष्ण-निःशङ्क-लेखन्या आङ्ग्ल-शासनस्य दमन-नीतिनां सामाजिक-अन्यायस्य शोषणस्य जमीन्दार-सामन्तानां अत्याचाराश्च विरुद्धं राष्ट्रहिते जनहिते च इङ्कलाबस्य उद्घोषः कृतः।

१८९० वर्षस्य अक्टूबर-मासस्य २६ तिथौ इलाहाबाद-नगरे जातः विद्यार्थी बाल्यकालं मध्यप्रदेशस्य अशोकनगर-जनपदे मुङ्गावली-नाम्नि स्थाने व्यतीतवान्। प्रारम्भिकी शिक्षा प्रयागराजे अभवत्। अध्ययन-काले एव तस्य विवाहः अभवत्। कानपुर-नगरं तस्य कर्मभूमिः आसीत्। सूत्र-मिल-कर्मकराणां दीनावस्थां दृष्ट्वा तेषां हिताय तान् संगठितवान्। १९०८ वर्षे सः कानपुर-करन्सी-कार्यालये कार्यं कृतवान्, अनन्तरं उच्च-विद्यालये अध्यापकः अभवत्; किन्तु ‘अभ्युदय’पत्रिकां पठितुं निषेधं कृतवन्तौ इत्यतः स्वाभिमानी विद्यार्थी उभयत्र अपि पदत्यागं कृतवान्।

१९१३ वर्षे महाराणा-प्रतापस्य पराक्रमात् प्रेरितः ‘प्रताप’ इति साप्ताहिक-पत्रं प्रारब्धवान्। आचार्य-महावीर-प्रसाद-द्विवेदी ‘प्रताप’-पत्राय आशीर्वचनं प्रेषितवान्- “यस्य न स्व-गौरवस्य स्व-देशस्य चाभिमानम्, सः नरः न, किन्तु पशुः इव।” विद्यार्थी एतत् मूलमन्त्रं कृत्वा पत्रकारितां सामाजिक-कर्तव्यरूपेण प्रतिष्ठापितवान्। ‘प्रताप’-पत्रं नैतिक-मूल्यैः, आदर्शैः, जन-आन्दोलनैः स्वाधीनता-संग्रामेन च प्रतिबद्धम् आसीत्।स्वकीयेषु लेखेषु सः लिखति- “समस्त-मानव-जातेः कल्याणं अस्माकं परमोद्देश्यं, तस्य प्राप्तौ भारतस्य उन्नतिः आवश्यकं साधनम्।” सः पत्रकारितायाः उत्तरदायित्वं निर्दिशन् लिखति- “वयं देशस्य समाजस्य च सेवां करिष्यामः, भ्रातॄन् भगिनीश्च कर्तव्य-अधिकारयोः बोधयिष्यामः, जाति-सम्प्रदाययोः मध्ये कलहः न भवेत् इति प्रयतिष्यामः।”

सः स्पष्टं लिखति- “सत्यं न्यायश्च अस्माकं मार्गदर्शकौ भविष्यतः। न कस्यचित् प्रसन्नता-अप्रसन्नता अस्मान् मार्गात् चालयिष्यति।” तस्य आदर्शेषु दृढता अद्भुता आसीत्। सः मन्यते स्म- “यदा वयं स्व-आदर्शात् विचलिष्यामः, तदा अस्माकं जीवनं निरर्थकं भविष्यति।”

क्रान्तिकारी-लेखानां कारणेन ‘प्रताप’-पत्रे दण्डः, दण्डः, कुर्की, कारावासश्च बहुवारं अभवत्। सः महात्मा-गान्धिनः अहिंसा-आन्दोलनं समर्थितवान्, भगतसिंहादीन् क्रान्तिकारिणः अपि साहाय्यं कृतवान्। हिन्दी-भाषां प्रति तस्य विशेषः अनुरागः आसीत्। सः लिखति- “यदि देशस्य स्वातन्त्र्यं भाषायाः स्वातन्त्र्यं च मध्ये एकं वरणीयं स्यात्, तर्हि अहं भाषायाः स्वातन्त्र्यं वरेयम्।”

हिन्दी-भाषां सः सरलां जन-भाषां कृतवान्। विक्टर-ह्यूगो-रचितस्य ‘नाइंटी-थ्री’ उपन्यासस्य ‘बलिदान’ इति नाम्ना अनुवादं कृतवान्। ‘विजयी विश्व तिरंगा प्यारा’ इति ध्वज-गीतस्य प्रचारेऽपि तस्य प्रेरणा आसीत्।

१९३१ वर्षे भगतसिंह-सुखदेव-राजगुरुणां क्रान्तिकारिणां दण्ड-विधानानन्तरं कानपुर-नगरे साम्प्रदायिक-कलहाः अभवन्। सर्वधर्म-समभावस्य समर्थकः विद्यार्थी स्वयम् पीडितान् रक्षितुं गतवान्। तत्रैव युद्धकारिभिः तस्य नृशंस-हत्या कृता। द्विदिनानन्तरं शव-समूहे तस्य देहः ज्ञातः।

एवं गणेश-शङ्कर-विद्यार्थिनः बलिदानं साम्प्रदायिक-सौहार्दस्य मानव-कल्याणस्य देशभक्तेः च अमर-प्रतीकः अभवत्। अद्यापि तस्य निर्भीक-निष्पक्ष-देशभक्ति-पूर्णा पत्रकारिता आधुनिक-भारतीय-पत्रकारितायाः प्रकाश-स्तम्भः इव अस्ति।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता