Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
हरिद्वारम्, 26 मार्चमासः (हि.स.)। उत्तराखण्ड-प्रदेशे मानव-वन्यजीव-संघर्षः निरन्तरं गम्भीरतां गच्छति। वन्यजीव-विशेषज्ञः गुरुकुल-काङ्गड़ी-विश्वविद्यालयस्य पूर्व-प्राध्यापकः डॉ. दिनेश-चन्द्र-भट्टस्य मतानुसारं राज्ये गुलदारजंतूनां संख्या वनधारणा-क्षमतातो बहुगुणा वर्धिता अस्ति, यस्य परिणामस्वरूपं ते अधुना ग्राम्य-नगरीय-क्षेत्रेषु अपि प्रविशन्ति।
डॉ. भट्टेन गुरुवासरे मेलन-वार्तायां एषा सूचना प्रदत्ता। तेन उक्तं यत् अधुना राज्ये द्विसहस्र-द्विशत्-पञ्चसप्ततिः (२२७५) अधिकाः गुलदाराः सन्ति, यदा उपलब्धः वन-क्षेत्रः तेषां संख्यायाः अनुरूपः नास्ति। एकस्य गुलदारस्य गमन-क्षेत्रं प्रायः त्रिंशत्-पर्यन्तं पञ्चाशत्-वर्ग-किलोमीटर-परिमितं भवति, यदा उत्तराखण्डस्य समग्रं वन-क्षेत्रं प्रायः चतुर्विंशतिः-सहस्र-षट्शत्-षडशीतिः (२४,६८६) वर्ग-किलोमीटर-परिमितम् अस्ति। अस्मात् आधारात् राज्ये सम्यक् रूपेण प्रायः पञ्चशतं गुलदाराः एव स्थातुं शक्नुवन्ति, यदा अन्ये बहवः वनात् बहिः विचरन्ति।
तेन उक्तं यत् तस्य अनुसंधान-दलेन टिहरी-जनपदे कृतस्य सर्वेक्षणस्य अनुसारं गत-दश-वर्षेषु प्रति-वर्षं त्रयः जनाः गुलदार-आक्रमणेभ्यः मृताः, सप्त जनाः च आहताः अभवन्। अस्मिन् एव काले भालु-आक्रमणेभ्यः प्रति-वर्षं एकः जनः मृतः, सप्त जनाः च आहताः। वर्षयोः २०२१ तथा २०२२ मध्ये द्विशत्-द्विसप्ततिः (१७२) पालतु-पशवः गुलदारैः हताः। पौड़ी-गढ़वाल-जिले अपि स्थिति चिन्ताजनका वर्तते। वर्षे २०२५ इदानीं पर्यन्तं पञ्चदशाधिकाः जनाः गुलदार-आक्रमणेभ्यः मृताः, गत-पञ्च-वर्षेषु च सप्तविंशतिः (२७) जनाः मृताः। हाल एव पोखड़ा-प्रदेशे बालकस्य उपरि गुलदार-आक्रमणस्य घटना अभवत्, यस्य चिकित्सा अद्यापि प्रचलति।
डॉ. भट्टेन उक्तं यत् क्षेत्रे वन्य-वराहाः, वानराः, मयूराः च वर्धमान-संख्यया कृषकाणां कृते समस्या भवन्ति, येन कृषिक्षेत्रे महत् क्षतिः जायते। तथापि एतासां समस्याणां समाधानाय प्रभावी-उपायाः न कृताः। आंकडानुसारं राज्यस्य त्रिसहस्र-नवशत्-चत्वारिंशत् (३९४०) ग्रामाः पूर्णतया रिक्ताः अभवन्। पलायनम्, ऊर्जा-स्रोतसां परिवर्तनम्, पशुपालनस्य न्यूनता च कारणानि भवन्ति, येन वनेषु निर्भरता न्यूनता प्राप्ता, अनेकानि कृषिक्षेत्राणि उज्जडानि भूत्वा वनेषु परिवर्तितानि।
एतेषु क्षेत्रेषु कुंजानान्तीव्र-विस्तारः वन्यजीवानां सुरक्षित-निवासं निर्माति। डॉ. भट्टेन एतत् अपि स्पष्टं कृतं यत् वन-कमी अथवा शिकार-अभावः इति कारणेन गुलदाराः मानव-बस्तिषु न आगच्छन्ति। तस्य मतानुसारं गत-वर्षेषु वन-क्षेत्रस्य वन्यजीवानां च संख्या वर्धिता अस्ति, यत् अस्याः धारण्याः खण्डनं करोति।
अस्मिन् अनुसंधाने विभिन्न-शैक्षणिक-संस्थाभ्यः विशेषज्ञाः सहभागी अभवन्, येषु जयहरिखाल-पीजी-कॉलेज, उत्तराखण्ड-संस्कृत-विश्वविद्यालय, पतञ्जलि-विश्वविद्यालय, डोईवाला-पीजी-कॉलेज, ग्राफिक-एरा-विश्वविद्यालय तथा रुड़की-नगरस्य अनुसन्धानकर्तारः समाविष्टाः।
हिन्दुस्थान समाचार