शिमला, 28 मार्चमासः (हि.स.)।

शिमलाजनपदस्य उपरि स्थिते जुब्बल समीपे खड़ापत्थर नाम्नि स्थले प्राप्तं वृक्षसदृशाकृतियुक्तं शिलाखण्डं पंजाब विश्वविद्यालयस्य भूविज्ञानशोधार्थिभिः अध्ययनानन्तरं जीवाश्मसमूहः इति अभिहितः। विशेषज्ञानां मतानुसारं एषा संरचना प्रायः पञ्चविंशतिः कोटिवर्षपूर्वकालिकी भवितुमर्हति, सा च तस्मात् कालात् सम्बद्धा यदा पृथिव्यां डायनासोराः आसन् तथा हिमालय निर्माणं प्रारम्भिकावस्थायाम् आसीत्।

एषा संरचना प्रथमवारं वर्षे 2019 तमे वन विभाग रोहड़ू दलस्य दृष्टौ आगता। क्षेत्रपर्यटनकाले अधिकारिभिः पर्वतस्य ढलाने वृक्षसदृशः विशालः शिलाखण्डः दृष्टः। समीपतः निरीक्षणे तस्य रचना सामान्यशिलाभ्यः भिन्ना इति ज्ञातम्, ततः तस्य चित्राणि हिमाचल प्रदेश राज्य संग्रहालय शिमला प्रेषितानि। अनन्तरं संग्रहालयस्य क्यूरेटर डॉ. हरि सिंह चौहान स्वयमेव स्थलम् आगत्य निरीक्षणं कृतवान्।

डॉ. हरि सिंह चौहान उक्तवान् यत् प्रारम्भिकाध्ययने एषा संरचना मध्यजीवी (मेसोज़ोइक) कालस्य इव दृश्यते, तस्याः आयुः च प्रायः पञ्चविंशतिः कोटिवर्षाणि इति आकलिता। अस्य जीवाश्मस्य आकृतिः महावृक्षस्य इव दृश्यते, तस्य परिमाणं च महत् अस्ति—प्रायः 12 पादपरिमितं दीर्घं तथा 8 पादपरिमितं विस्तीर्णम्।

तेन उक्तं यत् अस्य संरचनायाः अध्ययनं पंजाब विश्वविद्यालय भूविज्ञानशोधार्थिभिः अपि कृतम्। तेषां अध्ययनात् अपि एषः निष्कर्षः प्राप्तः यत् एषा केवलं एकाकिनी संरचना न, किन्तु जीवाश्मसमूहः अस्ति, यः तस्मिन् काले प्राकृतिकपर्यावरणस्य भूगर्भीयपरिस्थितीनां च विषये महत्त्वपूर्णां जानकारीं ददाति।

एते जीवाश्माः सूचयन्ति यत् कोटिवर्षपूर्वं अस्य क्षेत्रस्य जलवायुः भूआकृतिकस्थितिः च अद्यतनात् अत्यन्तं भिन्ना आसीत्। तस्मिन् काले हिमालय पर्वतमालाया वर्तमानरूपं नासीत्, अपि च अत्र शिलानां निर्माणप्रक्रिया प्रवर्तमाना आसीत्। एते जीवाश्माः तस्मिन् काले वनस्पतिजीवनस्य पर्यावरणस्य च अवगमने महत्त्वपूर्णां भूमिकां वहन्ति।

विशेषज्ञाः वदन्ति यत् एषा संरचना सम्भवतः “पेट्रीफाइड वुड” इति, अर्थात् शिलारूपं प्राप्ता प्राचीनकाष्ठस्य अंशः अस्ति। पूर्वं लक्षकोटिवर्षेषु प्राकृतिकप्रक्रियाभिः भूमौ निमग्नेषु वृक्षेषु काष्ठभागेषु खनिजानां प्रवेशः अभवत्, ततः शनैः शनैः दाबेन ते शिलारूपं प्राप्तवन्तः, यदा तेषां मूलाकृतिः संरचना च सुरक्षिताः एव अवस्थिताः।

अन्ते वन विभाग एतं जीवाश्मं स्वसंरक्षणे स्वीकृत्य तस्य विस्तृताध्ययनप्रक्रिया अग्रे प्रचलिता अस्ति।

---------------

हिन्दुस्थान समाचार