वर्षस्य प्रत्येकं दिनम् ऐतिहासिक-घटनासूच्यां यथार्थं लब्धम् अस्ति, तथैव ३१ मार्चमासः अपि एतादृशः विशेषः दिवसः। अस्मिन् दिवसे १९९० तमे वर्षे भारतस्य संविधानकर्ता डॉ.भीमराव-अम्बेडकरः मरणोपरान्तं भारत-रत्न-सम्वर्धनं प्राप्तवान्। एतत् सम्मानं राष्ट्रनिर्माणे, सामाजिक-सुधाराय च तेषां अमूल्यं योगदानस्य सम्मानार्थं प्रदत्तम्।

“बाबासाहब” इति प्रसिद्धः डॉ.अम्बेडकरः भारतीयसामाजे जातीयभेदभावस्य तथा सामाजिक-असमानतायाः विरोधे जीवनपर्यन्तं संघर्षं कृतवान्। सः न केवलं महान् विधिवेत्ता आसीत्, अर्थशास्त्रज्ञश्च आसीत्, अपितु दूरदर्शी सामाजिक-सुधारकः अपि आसीत्। समाजस्य वंचितवर्गस्य अधिकारप्राप्तये तस्य योगदानम् अतिशय-महत्वपूर्णम्।

स्वातंत्र्य-संग्रामे अपि तस्य सक्रियभागिता आसीत्। स्वातंत्र्यानन्तरं संविधान-निर्माणे तस्य भूमिका महती अभवत्। संविधानसभा-प्रारूपसमितेः अध्यक्षत्वेन कार्यं कुर्वन् समानता-स्वतंत्रता-न्याय-इत्यादिषु मूलसिद्धान्तेषु आधारितं संविधानं रचयितुम् अशक्ताः।

डॉ.अम्बेडकरस्य जीवनं तस्य विचाराः च अद्यापि राष्ट्राय प्रेरणास्रोतांसि सन्ति। ३१ मार्चमासः अस्मान् तस्य संघर्षम्, समर्पणम्, दूरदृष्टिं च स्मर्तुम् अवसरं ददाति, यस्मात् भारतदेशः दृढं लोकतान्त्रिकं रूपं प्राप्तवान्।

महत्त्वपूर्ण-घटनाचक्रम्

• १५०४ – गुरु-अंगद-देवः, सिक्ख-धर्मस्य द्वितीयः गुरुः, जन्म। • १७२७ – आइजक-न्यूटनः, महान्-भौतिकशास्त्रज्ञः, ८४ वर्षे लंदनमध्ये निधनम्। • १७७४ – भारतदेशे डाकसेवा आरब्धा, प्रथम-डाकगृहम् उद्घटितम्। • १८७० – अमेरिकादेशे प्रथमः अश्वेतः नागरिकः मतदानं कृतवान्। • १८८९ – एफिल्-टावर इति पेरिस-स्थाने औपचारिकरूपेण उद्घाटितः। • १९५९ – १४तमः दलाईलामा, तेनजिन-ग्यात्सो, भारत-सीमा-पारं कृत्वा राजनैतिक-शरणं लब्धवान्। • १९८० – जेसी-ओवंसः, अमेरिकायाः महान्-धावकः, निधनम्। • १९८१ – इंडोनेशियायाः विमान-अपहरणे, थाईलैण्डदेशे चत्वारः आतंकवादिनः विनष्टाः। • १९८३ – कोलम्बियायां भूकम्पे प्रायः ५००० जनानां मृत्युः। • १९८९ – एफिल-टावर पुनः उद्घाटितः। • १९९० – डॉ.भीमराव-अम्बेडकरः भारत-रत्नं प्राप्तवान्। • १९९७ – वास्लेव-क्लार्कः नाटो-सैनिक-कमान्डर-इति नियुक्तः। • १९९८ – भारत-चीनदेशौ यूनेस्को-संस्कृतिक-समिति-सदस्यत्वं प्राप्तवन्तौ। • २००० – जापानस्य उत्तरी-धोकाइडु-द्वीपस्थ उषू-ज्वालामुखी २२ वर्षानन्तरं सक्रिया। • २००१ – यूगोस्लावियायाः पूर्व-राष्ट्रपतिनः मिलोसेविचस्य ग्रहणम्। • २००४ – अर्जेण्टिनायां ब्यूनस-आयर्स-नाइटक्लब-इत्यत्र अग्निः, दुःखद-घटना, १७५ जनानां मृत्युः। • २००५ – संयुक्तराष्ट्रसंघेन उत्तर-कोरियादेशाय खाद्यान्नपूर्तिः कृतः।• २००७ – माइकल-फेल्प्सः विश्व-तैराकी-चैम्पियनशिप-इत्यत्र षड् स्वर्ण-पदकानि प्राप्तवान्। • २००८ – कृष्णा-सोबती, के.के.बिड़लाफाउण्डेशन-पक्षतः “व्यास-सम्मानं” प्राप्तवती। • २०११ – भारतस्य जनसांख्यिकी १२१ कोटिः प्राप्तवती।

जन्म

• १५०४ – गुरु-अंगद-देवः • १८६० – रमा-शंकरव्यासः, हिन्दी-लेखकः • १८६५ – आनंदीगोपालः जोशी, भारतस्य प्रथम महिला-चिकित्सिका • १९१२ – राजेन्द्र-नारायण-सिंह-देवः, ओडिशाप्रान्तस्य षष्ठः मुख्यमंत्री • १९३४ – कमलादासः, प्रसिद्ध-लेखिका • १९३८ – शीला दीक्षितः, पूर्व-दिल्ली-मुख्यमंत्री • १९४१ – पी.जे.कुरियनः, राजनैतिकः • १९४५ – मीरा-कुमारः, प्रथम-महिला लोकसभा-अध्यक्षा • १९८७ – कोनेरू-हंपी, शतरंज-ग्रैंडमास्टर

निधनम्

• १९३० – श्यामजी कृष्णवर्मा, स्वतंत्रता सेनानी • १९३१ – पूर्णसिंहः, निबंधकारः • १९७२ – मीना कुमारी, अभिनेत्री • २००२ – मोतुरु-उदयनः, महिला कार्यकर्त्री • २००९ – रॉल-अल्फोन्सिनः, अर्जेण्टिनायाः राष्ट्रपतिः

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता