- डॉ. प्रियंका सौरभः

विंशतितमशताब्द्याः मध्यकालः मानवइतिहासस्य निर्णायकः मोडः आसीत्। यदा संयुक्तराज्यअमेरिकादेशेन अगस्तमासे १९४५ तमे वर्षे जापानदेशस्य हिरोशिमा तथा नागासाकी नामकयोः नगरेषु परमाणुबम्बौ क्षिप्तौ, तदा केवलं द्वे नगरे विनष्टे न, अपितु सम्पूर्णा मानवसभ्यता स्वयमेव निर्मितस्य विनाशकारीशक्तेः भीषणं स्वरूपम् अदर्शयत्। तस्मिन् क्षणे सहस्रशः जनाः मृताः, अन्ये च बहवः जनाः विकिरणस्य दीर्घकालिकप्रभावैः वर्षपर्यन्तं पीडिताः अभवन्। एषा घटना द्वितीयविश्वयुद्धस्य समाप्तौ किञ्चित् योगदानम् अकरोत्, किन्तु एतत् प्रश्नमपि अवशिष्टम् अकरोत्—किं कस्यापि परिस्थितौ एतादृशं व्यापकसंहारं उचितं मन्येत।

अनन्तरं विश्वराजनीतिः नूतनं रूपम् अधारयत्। एका ओर संयुक्तराज्यअमेरिका आसीत्, अपरया ओर सोवियतसंघः। वैचारिकसंघर्षेण जगत् द्वयोः गुटयोः विभक्तम् अभवत्। अस्याः पृष्ठभूमौ १९५० तः १९५३ पर्यन्तं प्रवृत्तः कोरियायुद्धः केवलं कोरियादेशस्य भूमेः संघर्षः न आसीत्, अपि तु द्वयोः विचारधारयोः टकरावः आसीत्। अनेन युद्धेन कोरियाप्रायद्वीपः स्थायिरूपेण द्विधा विभक्तः अभवत्, असंख्यपरिवाराश्च दुःखेन पीडिताः अभवन्।

कतिपयवर्षाणां पश्चात् १९५५ तः १९७५ पर्यन्तं प्रवृत्तः वियतनामयुद्धः विश्वइतिहासस्य अतीव विवादास्पदेषु संघर्षेषु गणितः। व्यापकबम्बवर्षा, रासायनिकद्रव्यप्रयोगः तथा ग्रामीणप्रदेशानां विनाशः अस्य युद्धस्य प्रमुखलक्षणानि अभवन्। अनेन संघर्षेण न केवलं वियतनामदेशः गभीरया क्षतिं प्राप, अपितु संयुक्तराज्यअमेरिकादेशस्य अन्तः अपि व्यापकजनविरोधः नैतिकमन्थनं च उत्पन्नम्।

एकविंशतितमशताब्द्याः आरम्भे २००३ तमे वर्षे आरब्धः इराकयुद्धः एतस्मिन् तर्के आरब्धः यत् तत्र व्यापकविनाशस्य आयुधानि विद्यमानानि सन्ति तथा विश्वसुरक्षायै गम्भीरः संकटः अस्ति। किन्तु कालेन सह तादृशानां आयुधानां स्पष्टप्रमाणानि न प्राप्तानि। फलतः इराकदेशस्य राजनीतिकसंरचना अस्थिरा अभवत्, साम्प्रदायिकहिंसा वर्धिता, समग्रे क्षेत्रे च असुरक्षायाः वातावरणं प्रसृतम्।

२००१ तः २०२१ पर्यन्तं प्रवृत्तः अफगानिस्तानयुद्धः आतंकवादविरोधी अभियानरूपेण आरब्धः। उद्देशः आसीत् ताः शक्तयः नाशयितुं ये वैश्विकशान्तेः सुरक्षायाः च कृते संकटकारिणः मन्यन्ते स्म। किन्तु द्विदशकपर्यन्तं दीर्घसंघर्षे, महदर्थव्यये, असंख्यजनहानौ च सति अपि स्थायी शान्तिः स्थापयितुं न शक्या अभवत्। अन्ते विदेशसेनानां प्रतिनिवृत्तेः अनन्तरं स एव संगठनः पुनः सत्तां प्राप, यस्य अपसारणाय एषः अभियानः आरब्धः आसीत्।

मध्यपश्चिमएशियाक्षेत्रेषु उदिताः आतंकिसंगठनाः केवलं कस्यचिदेकस्य राष्ट्रस्य नीतिफलम् न आसन्। तेषां उदयस्य पृष्ठे क्षेत्रीय-अस्थिरता, धार्मिककट्टरता, आर्थिकवैषम्यं, बाह्यहस्तक्षेपः तथा सत्ताशून्यता इत्यादयः अनेकाः कारणानि आसन्। तथापि व्यापकधारणा अस्ति यत् महाशक्तीनां नीतयः युद्धानि च तादृशाः परिस्थितयः निर्मितवन्ति यासु एते संगठनाः वर्धितुं अवसरं प्राप्तवन्तः।

लैटिन-अमेरिकादिदेशेषु अपि विंशतितमशताब्द्यां राजनीतिकउथलपुथल दृश्यत। विभिन्नकालेषु बाह्यप्रभावानां गुप्तहस्तक्षेपानां च आरोपाः कृताः। केषुचित् स्थानेषु सैनिकशासनानि स्थापितानि, अन्येषु स्थानेषु लोकतांत्रिकव्यवस्थाः दुर्बलाः अभवन्। एताभिः घटनाभिः एषा धारणा दृढीभूता यत् अन्ताराष्ट्रियराजनीत्यां आदर्शेभ्यः अपेक्षया सामरिकआर्थिकहितानि अधिकं प्राधान्यं लभन्ते।

तैलं प्राकृतिकसंसाधनानि, व्यापारमार्गाः तथा सामरिकस्थानानि आधुनिकविश्वव्यवस्थायाः महत्त्वपूर्णाः घटकाः सन्ति। आलोचकानां मतम् अस्ति यत् कदाचित् लोकतंत्र, मानवाधिकार तथा शान्ति इत्येषां भाषा एतेषां हितानां वैधीकरणस्य माध्यमं भवति। समर्थकाः तु वदन्ति यत् वैश्विकसुरक्षा, आतंकवादनिरोधः तथा मित्रराष्ट्ररक्षा अपि समरूपेण आवश्यकाः चिन्ताः सन्ति।

सत्यं सम्भवतः एतयोः दृष्टिकोणयोः मध्ये एव स्थितम्। कस्यापि राष्ट्रस्य विदेशनीतिः न पूर्णतया नैतिका भवति न च पूर्णतया स्वार्थप्रधानाः; सा परिस्थितीनां, आशङ्कानां, अवसराणां तथा रणनीतिकविचाराणां संयुक्तफलम् भवति। तथापि एषः प्रश्नः पुनः पुनः उदेति—किं राष्ट्रियहितरक्षणस्य नाम्ना व्यापकजनसंहारः दीर्घकालिकअस्थिरता च स्वीकर्तुं शक्येते।

लोकतंत्रं मानवाधिकाराश्च केवलं औपचारिकशब्दाः न स्युः, अपि तु ते सार्वभौममूल्यरूपेण प्रतिष्ठिताः स्युः येषां पालनं मित्रेषु विरोधिषु च समरूपेण क्रियेत। यदि शक्तेः प्रयोगः चयनात्मकनैतिकतायाः आधारें क्रियते, तर्हि विश्वसमुदाये अविश्वासः असन्तोषः वैमनस्यभावश्च प्रबलः भविष्यति।

इतिहासः शिक्षयति यत् सैनिकविजयः स्थायीसमाधानं न ददाति। स्थायिशान्तिः तु संवादेन, सहयोगेन, आर्थिकन्यायेन, सांस्कृतिकसम्मानेन च एव सम्भवति। कस्यापि महाशक्तेः वास्तविकपरीक्षा रणभूमौ न, अपि तु अस्मिन् तथ्ये निहिता यत् सा स्वशक्तेः उपयोगं कियत् उत्तरदायित्वेन, पारदर्शितया मानवीयसेंसितिवतया च करोति।

अद्यतनः विश्वः संघर्षैः, प्रतिस्पर्धया, असुरक्षया च परिवेष्टितः अस्ति। ऐसे समये मानवजातिः एतत् चिन्तयितुं बाध्यते यत् भविष्यस्य मार्गः केवलं शक्ति-संघर्षे न, अपितु परस्परविश्वासे, न्याये तथा सहअस्तित्वे एव निहितः अस्ति।

(लेखिका, स्वतंत्र टिप्पणीकारः अस्ति।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार