एकोनविंशतितमे शताब्द्यां महान् समाज-सुधारकः ज्योतिराव-गोविन्दराव-फुले भारतीय-समाजे समानता-शिक्षा-सामाजिक-न्यायस्य चेतनां जागरयितुं ऐतिहासिकीं भूमिकां निर्वहति स्म। ११ अप्रैलमासे १८२७ तमे दिने महाराष्ट्रस्य सतारा-नगरे जातः फुले, ये “महात्मा-फुले” तथा “ज्योतिबा-फुले” इत्यपि नामभ्यां प्रसिद्धः, स्वजीवनं समाजस्य वञ्चित-वर्गाणाम् उत्थानाय समर्पितवान्।तस्मिन् काले यदा महिलाः दलिताश्च शिक्षायाः दूरं स्थाप्यन्ते स्म, तदा फुले एतां कुरीतिं प्रत्याह्वानं कृतवान्। सः स्त्रीणां शिक्षाधिकाराय संघर्षं कृतवान् तथा पत्नी सावित्रीबाई-फुले इत्यनया सह देशस्य प्रथमेषु बालिका-विद्यालयेषु एकस्य स्थापनां कृतवान्। एषः पगः तस्मिन् काले क्रान्तिकारी-प्रयत्नः मन्यते स्म।

फुले बाल-विवाहं, जातिगत-भेदभावं सामाजिक-असमानताश्च विरुद्धं दृढतया स्वरम् उत्थापितवान्। समाजे प्रचलिताः रूढिवादी-परम्पराः भग्नं कृत्वा समानता-आधारितां व्यवस्थां स्थापयितुं सः निरन्तरं प्रयासं कृतवान्।

तस्य मतम् आसीत् यत् शिक्षा एव सा साधना अस्ति येन समाजे परिवर्तनं कर्तुं शक्यते। अस्य चिन्तनस्य आधारेण सः पृष्ठ-वञ्चित-वर्गाणां कृते शिक्षायाः द्वाराणि उद्घाट्य सामाजिक-जागरूकतां प्रसारितवान्।

महात्मा-फुले-इत्यस्य जीवनं विचाराश्च अद्यापि समाजं दिशां ददति। ये बीजाः तेन रोपिताः, तेषां फलस्वरूपेण अद्य भारते शिक्षा-समानता-अधिकारयोः विषये व्यापक-जागरूकता दृश्यते।

महत्त्वपूर्णाः घटनाः

१९१९ – अन्ताराष्ट्रिय-श्रम-सङ्घटनस्य स्थापना।१९२१ – वेतारयन्त्र-माध्यमेन क्रीडानां प्रथमः प्रत्यक्ष-टिप्पणी-प्रसारणम्।१९३० – ऋषिकेशे इस्पात-तारैः निर्मितः १२४-मीटर-दीर्घः दोलन-सेतुः जनतायै उद्घाटितः, अस्य नाम “लक्ष्मण-झूला” इति स्थापितम्।१९६४ – भारतीय-कम्युनिस्ट-पक्षः द्विधा विभक्तः।१९७० – अमेरिकादेशस्य “अपोलो-१३” अन्तरिक्षयानं चन्द्र-अभियानाय प्रस्थितम्।१९७६ – स्टीव-वाजनिकेन निर्मितं प्रथमं “एपल-१” सङ्गणकं निर्गतम्।१९८३ – बेन-किंग्सले अभिनीताय “गांधी” चलच्चित्राय आस्कर-पुरस्कारः प्राप्तः।१९९९ – “अग्नि-२” प्रक्षेपास्त्रस्य परीक्षण-उड्डयनम्।१९९९ – फिलीपींस-सर्वकारेण “एकं विद्यालयं क्रोडं गृह्णीयात्” इति घोषणा।२००२ – चीनदेशे फुटबाल-क्रीडायां मैच-फिक्सिङ्ग् आरोपे निर्णायकः गृहीतः।२००३ – पाकिस्तानदेशेन द्वादशवारं शारजाह-कप् विजितः।२००४ – इस्लामाबाद-नगरे गायक-कलाकारस्य सोनू-निगमस्य कार्यक्रम-स्थलस्य समीपे वाहन-विस्फोटः।२००८ – केन्द्र-सर्वकारेण षष्ठ-वेतन-आयोगस्य पुनरावलोकनाय उच्चस्तरीय-समितेः घोषणा।२००८ – स्वीडनदेशे वैज्ञानिकैः अष्टसहस्र-वर्ष-प्राचीनः वृक्षः अन्विष्टः।२०११ – भारतीय-मूलस्य अमरीकी-लेखिकायै झुम्पा-लाहिरी “इण्टरप्रेटर-ऑफ-मैलडीज़” कृतये पुलित्ज़र-पुरस्कारः।

जन्म

१८२७ – ज्योतिबा-फुलेः, महान् विचारकः समाज-सेवी च।१८६९ – कस्तूरबा-गान्धी, महात्मा-गान्धेः धर्मपत्नी।१८८७ – जामिनी-रॉयः, प्रसिद्धः भारतीय-चित्रकारः।१९०४ – कुन्दनलाल-सहगलः, गायकः अभिनेता च।१९१६ – आर.डी.-भण्डारे, राजनीतिज्ञः न्यायविद् च।१९३७ – रामानाथन-कृष्णन्, प्रसिद्धः क्रीडकः।१९३८ – सोमदत्त-बट्टू, हिन्दुस्तानी-शास्त्रीय-गायकः।१९४६ – नवीन-निश्चलः, भारतीय-चलच्चित्र-अभिनेता।१९५१ – रोहिणी-हतंगडी, रंगमञ्च-दूरदर्शन-अभिनेत्री।१९८३ – अनूप-श्रीधरः, भारतीय-बैडमिन्टन-क्रीडकः।

निधनम्

१९७७ – फणीश्वरनाथ-रेणु, साहित्यकारः।२००१ – कमल-रणदिवे, प्रसिद्धा भारतीय-चिकित्सिका।२००९ – विष्णु-प्रभाकरः, हिन्दी-साहित्यकारः।२०१० – कैलाश-चन्द्र-दाशः, वैज्ञानिकः।२०१० – पोलैण्ड-देशस्य राष्ट्रपतिः लेख-काजिन्स्की विमान-दुर्घटनायां मृतः।

महत्त्वपूर्णः अवसरः

रेल-सप्ताहः।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता