- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

भारतीयसमाजे धर्मपरम्परयोः संवैधानिकमूल्यानां च सम्बन्धः अत्यन्तगम्भीरः बहुआयामी च अस्ति। सबरीमाला मामला अस्य जटिलसम्बन्धस्य एकं महत्त्वपूर्णम् उदाहरणम् अस्ति, यत्र एकस्मिन् पक्षे धार्मिकआस्था परम्परा च प्रश्नरूपेण स्थिते, अपरस्मिन् पक्षे समानता गरिमा अधिकाराणां संवैधानिकव्याख्या समुत्थिता। अयं विवादः यद्यपि महिलानां मन्दिरप्रवेशसम्बद्धः आरब्धः, तथापि अस्य व्यापकाः अर्थाः सन्ति, येषु भारतीयस्त्रीविमर्शः सांस्कृतिकचेतना न्यायिकदृष्टिकोणः च समन्विताः सन्ति।

अस्मिन् सन्दर्भे उच्चतमन्यायालयेन दत्ते निर्णये, श्रवणकाले बी. वी. नागरत्ना इत्यस्याः न्यायमूर्तेः किञ्चन महत्त्वपूर्णप्रश्नाः उत्थापिताः। तस्या वचनम् आसीत्— किं मासिकधर्माधारेण महिलानां प्रवेशप्रतिषेधः “अस्पृश्यता” इत्यस्यां श्रेण्यां आगच्छति? सा उक्तवती— “अस्य विषये अनुच्छेद 17 इत्यस्य दलीलः कथं स्थाप्येत इति मम बोधातीतम्। अहं नारीरूपेण वदामि यत् एतत् असम्भवम् यत् प्रति मासं त्रिदिनपर्यन्तं नारी ‘अस्पृश्या’ इव मन्येत, चतुर्थे दिने पुनः तादृशभावः न स्यात्।”

तस्या एषः अभिप्रायः— “भेदभावः उपेक्षितुं न शक्यते”— अस्य समग्रविमर्शस्य केन्द्रबिन्दुः अस्ति। संविधानस्य अनुच्छेदाः 14, 15, 17 च समानतां भेदभावनिषेधं अस्पृश्यतानिवारणं च प्रतिपादयन्ति, अनुच्छेदः 25 धार्मिकस्वातन्त्र्यस्य रक्षणं करोति। अतः अयं प्रकरणः एतेषां मूल्यानां संतुलनस्य प्रश्नरूपेण दृश्यते।

एवमेव अन्यान् प्रश्नान् उत्थापयन्ती बी. वी. नागरत्ना दृश्यते, तदा केन्द्रसरकारस्य पक्षतः तुषार मेहता इत्यनेन उक्तं यत् सबरीमालायाः परम्परां “अस्पृश्यता” इति वक्तुं ऐतिहासिकदृष्ट्या न युक्तम्, यतः अस्पृश्यता मुख्यतया जात्याधारितसामाजिककुरीतिः आसीत्। सः एतां परम्परां भगवान् अयप्पस्य नैष्ठिकब्रह्मचर्याधारितां धार्मिकपरम्परां मन्यते, या आदरणीया।

अस्य विमर्शस्य प्रमुखः पक्षः अस्ति— नारीणां समग्रसम्मानः। प्रश्नः भवति— किं भारतीयशास्त्रेषु ज्ञानपरम्परायां सनातनधर्मे च नारीणां स्थानं हीनम् अस्ति? उत्तरम् स्पष्टं न कदापि। अपि तु अन्यासां प्राचीनसभ्यतानां तुलनया अत्र नारीणां उच्चस्थानं प्रदत्तम् अस्ति।

देवीआराधना अस्य प्रमाणम् अस्ति। दुर्गा सप्तशती मध्ये नारी ब्रह्माण्डस्य मूलशक्तिरूपेण स्वीकृता यद्

“या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥”

तत्रैव उक्तं यद् “विद्याः समस्ताः तव देवि भेदाः, स्त्रियः समस्ताः सकला जगत्सु। त्वयैकया पूरितमम्बयैतत्, का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्ति:॥”

अर्थात् समस्ताः विद्याः नारीस्वरूपाः सन्ति, सर्वाः स्त्रियः तस्याः रूपाणि सन्ति। एषा भावना देवी भागवत पुराणम् अपि दर्शयति— “त्वमेव सृष्टिः त्वमेव पालनं त्वमेव संहारकारिणी।”

ऋग्वेद अपि वदति— “अहं राष्ट्री संगमनी वसूनाम्…” अत्र वाक् देवता स्वयम् राष्ट्रस्य ऐश्वर्यस्य ज्ञानस्य च मूलं भवति।

मनुस्मृति अपि वदति— “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः।”

अतः भारतीयसंस्कृतौ नारी उच्चतमे स्थाने प्रतिष्ठिता।

तर्हि प्रश्नः— यदि परम्परा नारीं सम्मानयति, तर्हि सबरीमालायां प्रतिबन्धः किमर्थम्? अस्य उत्तरं सामाजिकजैविकवास्तविकतायाम् अस्ति। मासिकधर्मः प्राकृतिकप्रक्रिया अस्ति, यस्मिन् काले महिलाः क्लेशं श्रमं च अनुभवन्ति। प्राचीनकाले स्वच्छतासाधनानाम् अभावेन विश्रामार्थं केचन नियमाः निर्मिताः।

अत्र “विश्रामार्थं पृथक्करणम्” “अस्पृश्यतारूपेण परिगणनम्” च भिन्नौ अवधारणौ स्तः। भारतीयसमाजे मूलभावना संरक्षणस्वास्थ्ययोः आसीत्, न तु भेदभावस्य।

तथैव भारतीयपरम्परायां मन्दिरप्रवेशे शारीरिकमानसिकपवित्रता अपेक्षिता। यथा अशुचिस्थितौ पुरुषोऽपि मन्दिरं न प्रविशति। स्नानात् पूर्वं वा शारीरिकदोषस्थितौ अपि प्रवेशः न अनुमन्यते।

अतः निष्कर्षतः भारतीयदर्शनं वदति— नारी स्वयं शक्तिः अस्ति। सा जननी पालनकर्त्री सृष्टेः आधारशिला च अस्ति। “स्त्री समस्ता सकला जगत्सु” इति भावः भारतीयजीवनदृष्टेः सारः।

अतः आवश्यकं यत् एतादृशेषु विषयेषु निर्णयकाले संविधानमर्यादा शास्त्रगाम्भीर्यं सामाजिकवास्तविकता च सम्यक् समन्विताः भवन्तु। एष एव संतुलनं भारतीयतायाः वास्तविकलक्षणम् अस्ति।

---------------

हिन्दुस्थान समाचार