इतिहासे १४ अप्रैल-दिनं बहूनां महत्त्वपूर्णानां घटनानां कृते प्रसिद्धम् अस्ति। एषः दिवसः एकतः भारतस्य महतः समाजसुधारकस्य संविधाननिर्मातुः च डॉ.भीमराव-अम्बेडकरस्य जन्मजयन्तीरूपेण आचर्यते। अपरतः अस्मिन् एव तिथौ अमेरिकीय-राष्ट्रपतिः अब्राहम लिङ्कनस्य उपरि प्राणघातकम् आक्रमणम् अपि जातम्।

१८९१ तमे वर्षे मध्यप्रदेशस्य महू (अधुना “डॉ.अम्बेडकरनगरम्”) इति स्थाने जातः डॉ.भीमराव-अम्बेडकरः स्वजीवनपर्यन्तं सामाजिकसमानतायै न्यायाय च संघर्षम् अकरोत्। दलित-परिवारे जन्मग्रहणात् बाल्यकालात् एव तेन भेदभावः अनुभूतः, किन्तु सः शिक्षायाः तथा संघर्षस्य बलात् समाजे महत् परिवर्तनम् अकरोत्। तस्य प्रयासैः देशे दलितजनानां सामाजिकाः नैयायिकाः च अधिकाराः प्राप्ताः। तस्य जन्मदिनम् अद्य सम्पूर्णे भारते समानतादिवसः ज्ञानदिवसः इति च नामभ्यां अपि आचर्यते।

डॉ.अम्बेडकरः भारतीयसंविधाननिर्माणे महतीं भूमिकां निर्वह्य तं समावेशिनं न्यायपूर्णं च तथ्यं कर्तुं महत् योगदानं दत्तवान्। तस्य विचाराः अद्यापि समाजं समानतायाः अधिकारचेतनां प्रति प्रेरयन्ति।अपरतः, १८६५ तमे वर्षे १४ अप्रैल-दिने अब्राहम-लिङ्कनः “फोर्ड्स-थियेटर” इति नाट्यगृहे गुटिकाभिः आहतः अभवत्। सः तस्मिन् समये “आवर अमेरिकन कज़िन” नामकं नाटकं पश्यन् आसीत्। आक्रमणकारी जॉन-वाइक्स-बूथः पृष्ठतः गुटिकां प्राक्षिपत्, ततः सः पलायितः।

लिङ्कनः परदिने निधनं प्राप्तवान्, आक्रमणकारी च कतिपयदिनानन्तरं अमेरिकी-सैनिकैः संघर्षे हतः। एषा घटना अमेरिकीय-इतिहासे सर्वाधिकमहत्त्वपूर्ण-राजनीतिक-हत्यासु गण्यते।

एवं १४ अप्रैल-दिनम् एकतः सामाजिकन्यायस्य समानतायाः च प्रतीकं डॉ.अम्बेडकरस्य स्मरणं कारयति, अपरतः विश्वइतिहासस्य एकां दुःखदां घटनां अपि स्वे अन्तः धारयति।

महत्त्वपूर्ण-घटनाचक्रम्

1434 – फ्रान्सदेशस्य विश्वप्रसिद्धस्य सेंट-पीटर-कैथेड्रलस्य आधारशिला स्थापिता।1659 – औरङ्गजेबः दिल्लीराज्यग्रहणयुद्धे दाराशुको पराजितवान्।1809 – नेपोलियनः बावरियायुद्धे ऑस्ट्रियादेशं पराजितवान्।1814 – नेपोलियनः राजसिंहासनात् अपसारितः।1865 – अमेरिकायाः षोडशतमः राष्ट्रपतिः अब्राहमलिङ्कनः वाशिङ्गटननगरस्य फोर्ड-थिएटर-मध्ये गुटिकाभिः आहतः; परदिने निधनम्।1900 – पेरिस-विश्वप्रदर्शिनी उद्घाटिता।1912 – ब्रिटेनस्य विशालनौका “टाइटैनिक” हिमशिलया सह सङ्घट्टिता।1958 – सोवियत-उपग्रहः स्पूतनिक-२ अन्तरीक्षकार्यक्रमात् १६२ दिनानन्तरं नष्टः।1981 – अन्तरिक्षयानं “कोलम्बिया-१” पृथिव्यां प्रत्यागतम्।1988 – सोवियत-सङ्घः अमेरिका-पाकिस्तान-अफगानिस्तानैः सह जिनेवा-सन्ध्यां हस्ताक्षरं कृत्वा सेनाप्रत्याहरणाय सहमतः।1995 – भारतः एशिया-कप-क्रिकेट् स्पर्धायां चतुर्थवारं विजयी अभवत्।1999 – मलेशियादेशस्य पूर्व-उपप्रधानमन्त्री अनवर-इब्राहिमः भ्रष्टाचार-प्रकरणे षड्वर्षीयं कारावासदण्डं प्राप्तवान्।2000 – रूस-संसदा अमेरिका-रूसदेशयोः मध्ये START-2 परमाणु-शस्त्रनियन्त्रण-सन्धिम् अनुमोदितवती।2003 – इस्रायल्-प्रधानमन्त्री एरियल शैरोनः पश्चिमतटात् काञ्चन यहूदी-बसतिं निराकर्तुं सहमतः।2004 – अमेरिकी-राष्ट्रपतिः जॉर्ज-बुशः इराक-देशं द्वितीयं वियतनामं न भवेत् इति उक्तवान्।2005 – भारत-अमेरिकयोः मध्ये विमानपरिसरः परस्परविमानसेवायै उद्घाटितः।2006 – चीनदेशे प्रथमं बौद्धविश्वसम्मेलनं प्रारब्धम्।2008 – उत्तरप्रदेशसर्वकारः पश्चिमोत्तरप्रदेशस्य भौगोलिकमानचित्रनिर्माणस्य घोषणां कृतवान्।2008 – कोलकाता-ढाका मध्ये 1965 अनन्तरं प्रथमवारं यात्रीरेलसेवा आरब्धा।2010 – पश्चिमबङ्ग-झारखण्ड-बिहार-उडिशासु चक्रवातेन 123 जनाः मृताः।2010 – चीनदेशे 6.9 तीव्रतायाः भूकम्पः, प्रायः 2700 जनानां मृत्यु।2010 – आइसलैण्डे ज्वालामुख्युद्गारात् आकाशे भस्मपटलं प्रसृतम्, यूरोपे विमानयानं प्रभावितम्।2011 – एकस्मिन् सर्वेक्षणे भारतं विश्वस्य पञ्चमं शक्तिशालिदेशत्वेन निर्दिष्टम्।2014 – नाइजीरियादेशे बोको हराम-सङ्गठनेन चिबोक-विद्यालयात् 275 बालिकानां अपहरणम्।

जन्म

1862 – प्रभाशङ्करः पाटनी, गुजरातराज्यस्य प्रमुखः सार्वजनिककार्यकर्ता आसीत्।1891 – भीमराव-अम्बेडकरः1907 – पूरणचन्द्रः जोशी, स्वाधीनता-सेनानी1919 – शमशाद-बेगम, हिन्दी-चलच्चित्रगानस्य प्रसिद्धा पार्श्वगायिका1920 – गवरी देवी, राजस्थानस्य प्रसिद्धा माण्ड-गायिका।1922 – अली-अकबर-खान, प्रसिद्धः सरोदवादकः संगीतकारश्च।1940 – अवतार-एनगिलः, कविः साहित्यकारश्च।1954 – ललिता-वकील, हिमाचलप्रदेशस्य शिल्पकारः सामाजिककार्यकर्त्री च।1957 – के.सिवन, भारतस्य अन्तरिक्षवैज्ञानिकः।

निधनम्

1859 – जमशेदजी जीजाभाई, स्वव्यवसायेन अतिधनी भूत्वा महादानशीलः आसीत्।1950 – रमण-महर्षिः, विंशतिशताब्द्याः महान् सन्तः समाजसेवकश्च।1962 – मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया, भारतस्य महान् अभियन्ता राजनयिकश्च।1963 – राहुलः सांकृत्यायनः, हिन्दीभाषायाः प्रमुखः साहित्यकारः।1986 – नितिनः बोसः, प्रसिद्धः चलचित्रनिर्देशकः छायाचित्रकारः लेखकश्च।2002 – एकः सर्बियन्-नेता, (अन्ताराष्ट्रियन्यायालये विचाराधीनः) निधनं गतः।2017 – गिरीशचन्द्रः सक्सेना, जम्मू-कश्मीरस्य राज्यपालः आसीत्।2022 – मंजू-सिंहः, हिन्दी-चलच्चित्रजगतः प्रसिद्धा अभिनेत्री तथा निर्मात्री।

महत्त्वपूर्ण-अवसराः

डॉ.भीमराव-अम्बेडकर-जन्मजयन्तीअग्निशमन-दिवसः

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता