भारतस्य परिवहन-इतिहासे १६ अप्रैलमासः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं मन्यते। अस्मिन्नेव दिने वर्षे १८५३ तमे भारतीय-रेलयानस्य प्रथमं यात्रिक-रेलयानेन स्वस्य ऐतिहासिक-यात्राम् आरब्धम्। एतत् रेलयानं तदानीन्तन-बम्बई-नगरात् (अधुना मुम्बई) ठाणे-नगरं प्रति सञ्चालितम् आसीत्, येन देशे रेल-परिवहनस्य आधारशिला स्थापिताऽभवत्।

१६ अप्रैल १८५३ तमे प्रवृत्तः एतत् प्रथमं यात्रिक-रेलयानं भारतीय-रेलयानस्य “जन्मदिनम्” इति अपि कथ्यते। अस्याः यात्रायाः लम्बता प्रायः ३४ किलोमीटर-पर्यन्ता आसीत्, अस्मिन् च रेलयाने समग्रतः १४ वर्गाः योजिताः आसन्। विशेषतया अस्य रेलयानस्य आकर्षणार्थं त्रीणि इंजनानि योजितानि आसन्, यत् तस्मिन् काले महान् तकनीकी-सिद्धिः इति मन्यते।

अस्यां ऐतिहासिक-यात्रायां प्रायः ४०० यात्रिणः सहभागिनः आसन्। तस्मिन् काले एषा घटना केवलं परिवहन-सेवायाः आरम्भः नासीत्, अपितु भारतस्य सामाजिक-आर्थिक-विकासस्य दिशि महत्पदं सिद्धम्।

कालान्तरेण भारतीय-रेलयानं दीर्घं मार्गं गतवान् अस्ति। अद्य देशे उच्च-वेग-रेलयानानि, वन्दे-भारत-एक्सप्रेस-इत्यादीनि, बुलेट-ट्रेन-परियोजनाः च प्रवर्तन्ते। तथापि १६ अप्रैलमासः १८५३ दिनं भारतीय-रेल-इतिहासे सदा स्वर्णाक्षरैः लिखितं भविष्यति।

भारतीय-रेलयानं देशं एकसूत्रेण संयोजयितुं महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। एतत् न केवलं जनान् संयोजितवान्, अपि तु व्यापार-उद्योग-सांस्कृतिक-आदान-प्रदानाय अपि नवीनदिशां दत्तवान्। अतः १६ अप्रैलमासः केवलं तिथि-विशेषः न, अपितु भारतस्य आधुनिक-विकासस्य ऐतिहासिक-प्रारम्भस्य प्रतीकः अस्ति।

महत्त्वपूर्णाः घटनाः

१८५३ – भारते प्रथमं रेलयानं बम्बईतः ठाणे पर्यन्तं सञ्चालितम्। १९१७ – पेट्रोग्राड-नगरे रूसी-सैनिकानां विद्रोहः अभवत्, अस्थायी-सर्वकारः स्थापितः, जार-निकोलस-द्वितीयः सिंहासनं त्यक्तवान्। १९१९ – अमृतसर-स्थिते जलियांवाला-बाग-हत्याकाण्डे मृतानां श्रद्धाञ्जलये महात्मा-गान्धिना प्रार्थना-सभा उपवासः च घोषितः। १९४५ – सोवियत-पनडुब्बी-इत्यस्याः कारणेन जर्मन-शरणार्थि-नौका निमग्ना, ७००० जनाः मृताः। १९६४ – ‘ग्रेट-ट्रेन-रॉबरी’-अपराधे १२ जनान् प्रति ३०७ वर्षपर्यन्तं दण्डाः निर्धारिताः। १९७६ – ब्रिटेन-प्रधानमन्त्री हैरल्ड-विल्सनः स्वपदात् त्यागपत्रं दत्तवान्। १९८८ – इराक-देशस्य हलबजा-नगरे वाति-आक्रमणे सहस्रशः जनाः मृताः, अनेके रोगग्रस्ताः। १९८८ – फिलिस्तीनी-नेता खलील-अल-वजीरः (अबु-जिहाद) ट्यूनिस-नगरे स्वगृहे हतः। १९९० – पटना-निकटे रेलयानस्य द्वयोः वर्गयोः विस्फोटे न्यूनातिन्यूनं ८० जनाः मृताः, ६५ आहताः। १९९९ – पाकिस्तानदेशः भारतदेशं जित्वा शारजाह-स्थितं कोका-कोला-कप-प्रतियोगितां विजितवान्। २००२ – दक्षिण-कोरिया-देशे विमान-दुर्घटनायां १२० जनाः मृताः। २००४ – भारतः रावलपिण्डी-स्थिते तृतीय-टेस्ट-क्रीडायां पाकिस्तानं जित्वा श्रृंखलां २-१ इति विजितवान्। २००८ – उत्तरप्रदेशे पञ्च-लोकसभा-आसनेषु उपनिर्वाचने बसपा-प्रत्याशिनः विजयिनः अभवन्। २०१० – ब्रिक-सम्मेलने संयुक्त-राष्ट्र-संघे संशोधनार्थं भारतस्य प्रतिनिधित्व-वृद्धये बलं दत्तम्। २०२० – वैश्विक-कोरोना-महामार्यां २०,८३,८२० अधिक-संक्रमण-प्रकरणानि, १,३७,५०० मृत्यवः अभवन्।

जन्मानि

१८४८ – कन्दुकूरी-वीरेशलिंगम्, तेलुगु-भाषायाः प्रसिद्धः विद्वान्। १८८९ – चार्ली-चैप्लिनः, विश्वप्रसिद्धः हास्य-अभिनेता। १९१३ – के.एच.आरा, भारतीय-चित्रकारः। १९१९ – अर्जन-सिंहः, भारतीय-वायुसेनायाः मार्शलः। १९३४ – राम-नाइकः, भारतीय-राजनीतिज्ञः। १९४० – बनवारीलाल-पुरोहितः, राजनीतिज्ञः। १९६१ – जारबोम-गारलिनः, अरुणाचल-प्रदेशस्य पूर्व-मुख्यमन्त्री। १९६९ – एस.सौम्या, कर्नाटक-संगीत-गायिका।१९७८ – लारा-दत्ता, भारतीय-अभिनेत्री। १९९५ – सरिता-मोर, भारतीय-मल्लयुद्ध-क्रीडिका।

निधनानि

१९५१ – अद्वैत-मल्लबर्मनः, बाङ्ग्ला-लेखकः। १९६१ – रणधीर-सिंहः, सिख-नेता, क्रान्तिकारी च। १९६६ – नन्दलाल-बोसः, प्रसिद्धः चित्रकारः। २०११ – भवानी-सिंहः, महावीर-चक्र-विजेता।

महत्त्वपूर्णाः अवसराः

रेल-सप्ताहः अग्निशमन-सेवा-सप्ताहः भारतीय-रेल-परिवहन-दिवसः (१८५३)

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता