इतिहासे १७ अप्रैल-दिनाङ्कः अनेकाभिः महत्त्वपूर्णाभिः घटनाभिः प्रसिद्धः अस्ति, किन्तु १८१५ तमे वर्षे जातया प्राकृतिक-आपदया अयं दिवसः विशेषतया स्मरणीयः अभवत्। इण्डोनेशिया-देशस्य सुम्बावा-द्वीपे स्थितस्य माउण्ट-ताम्बोरा-नामकस्य ज्वालामुखेः विस्फोटः मानव-इतिहासस्य अत्यन्त-विनाशकारीषु ज्वालामुखी-घटनासु गण्यते।

अयं ज्वालामुखिः बहूनि वर्षाणि यावत् शान्तः स्थितः आसीत्, परन्तु ५ अप्रैल १८१५ तमे दिने सः पुनः सक्रियः अभवत्, यदा क्षेत्रे लघु-भूकम्प-आघाताः अनुभूताः। अनन्तरं १० अप्रैल-दिने प्रबलः विस्फोटः अभवत्, येन व्यापक-विनाशः जातः। विस्फोटस्य तीव्रता एतादृशी आसीत् यत् समीपस्थेषु प्रदेशेषु अर्ध-मीटराधिक-परिमाणे भस्म-स्तरः सञ्चितः, समुद्रे उत्पन्नाः महातरङ्गाः सुनामी-रूपं प्राप्तवन्तः।

ततः परं १७ अप्रैल-दिने पुनः एकः महाविस्फोटः अभवत्, येन परिस्थितिः अतीव भयङ्करा अभवत्। ज्वालामुखेः निर्गतं द्रवित-अग्निः तथा उष्ण-भस्मं शीघ्रं प्रसृत्य ग्रामान्, कृषिक्षेत्राणि, वनानि च ग्रसन्ति स्म। वायुमण्डले व्याप्तया भस्मना जनानां श्वास-ग्रहणे गम्भीराः कठिनताः उत्पन्नाः।

अस्यां आपदायां सहस्रशः जनाः प्राणान् त्यक्तवन्तः। प्रत्यक्षतया प्रायः १०,००० जनानां मृत्युः अभवत्, परन्तु अनन्तरं जातेन दारुण-दुर्भिक्षेण तथा अनावृष्ट्या प्रायः ८०,००० जनाः अपि मृताः। अस्याः घटनायाः प्रभावः केवलं स्थानीय-स्तरे एव न स्थितः, अपितु वैश्विक-जलवायौ अपि दृष्टः।

इतिहासकाराणां मतानुसारं, अस्य विस्फोटस्य कारणेन पृथिव्याः तापमाने परिवर्तनं जातम्, येन अनेकेषु प्रदेशेषु असामान्यं वातावरणं दृष्टम्। अस्याः विनाशकारी-घटनायाः अनन्तरं ताम्बोरा-पर्वतस्य उन्नतिः अपि न्यूनतां प्राप्तवती, या अस्य तीव्रतां दर्शयति। अद्यापि १७ अप्रैल-दिनस्य एषा घटना अस्मान् प्रकृतेः अपार-शक्तेः तथा तस्याः समक्षे मानवस्य सीमाः बोधयति।

महत्त्वपूर्ण-घटनाचक्रम्

१७९९ – श्रीरङ्गपट्टन-नगरस्य बन्धनम् आरब्धम्; ४ मई-दिने टीपू-सुल्तानस्य निधनम्, ततः अन्तः। १९४१ – द्वितीय-विश्वयुद्धकाले युगोस्लाविया-देशः जर्मनी-देशस्य समक्षं आत्मसमर्पणम् अकरोत्। १९४६ – सीरिया-देशः फ्रान्स-देशात् स्वातन्त्र्य-प्राप्तेः घोषणां कृतवान्। १९७१ – मिस्र, लीबिया, सीरिया च मिलित्वा यूनाइटेड-अरब-स्टेट्-निर्माणार्थं संघटनम् अकुर्वन्। १९७७ – स्वतन्त्र-पक्षः जनता-पक्षे विलीनः अभवत्। १९८२ – कनाडा-देशः स्वसंविधानम् अङ्गीकृतवान्। १९८२ – अमेरिका-देशेन नेवादा-परीक्षण-स्थले परमाणु-परीक्षणम् कृतम्। १९८३ – एसएलवी-३-राकेटेन द्वितीयः रोहिणी-उपग्रहः पृथिव्याः समीप-कक्षायां स्थापितः। १९८६ – नीदरलैण्ड् तथा सिसिली-देशयोः युद्ध-स्थिति-समापनं घोषितम्। १९९३ – एसटीएस-५६ डिस्कवरी-नामकं अन्तरिक्षयानं पृथिवीं प्रत्यागतं। १९९५ – पाकिस्तान-देशे बाल-श्रम-निवारण-कार्यकर्ता इक़बाल-मसीहः हतः। २००३ – ५५ वर्षाणां अनन्तरं भारत-ब्रिटेन-संसदीय-मञ्चस्य गठनम्। २००६ – सूडान-देशस्य आचरणेन चाड-देशः अफ्रीकी-संघ-शान्ति-वार्ताभ्यः निवृत्तः। २००७ – २०१४ एशियाड्-क्रीडानां आयोजनार्थं दक्षिण-कोरिया-देशः चयनितः। २००८ – मुद्रास्फीति-दरः ०.२७% न्यूनः भूत्वा ७.१४% अभवत्। २००८ – भारत-ब्राजील-देशयोः मध्ये चत्वारः महत्त्वपूर्णानि सन्धि-पत्राणि हस्ताक्षरितानि।

जन्म

१९०० – बिनोदानन्द-झा – बिहार-राज्यस्य तृतीयः भूतपूर्वः मुख्यमन्त्री। १९१२ – तकाज़ि-शिवशङ्कर-पिल्लै – मलयालम-भाषायाः प्रसिद्धः साहित्यकारः।१९४१ – आशाराम-बापू – भारतीयः आध्यात्मिक-नेता। १९४७ – मुथैया-मुरलीधरन् – श्रीलङ्का-देशस्य महान् क्रिकेट-क्रीडकः। १९६१ – गीत-सेठी – भारतस्य बिलियर्ड्स्-स्नूकर-क्रीडकः। १९९० – बेनो-जेफाइन – भारतस्य प्रथमः पूर्णतः दृष्टिहीनः आईएफएस-अधिकारी।

निधनम्

१७९४ – विलियम-जोंसः – आङ्ग्ल-प्राच्य-विद्यापण्डितः। १९०८ – राधानाथ-रायः – ओड़िया-भाषायाः प्रमुखः कविः। १९४६ – वी.एस.श्रीनिवास-शास्त्री – भारतीयः समाज-सुधारकः। १९७५ – सर्वपल्ली-राधाकृष्णन् – भारतस्य प्रथमः उपराष्ट्रपतिः, द्वितीयः राष्ट्रपतिः। १९९७ – बीजू-पटनायकः – भारतीयः राजनीतिज्ञः। २००५ – विष्णुकान्त-शास्त्री – राजनीतिज्ञः साहित्यकारः च। २०११ – भवानी-सिंह: – महावीर-चक्र-पुरस्कार-प्राप्तः। २०१३ – वी.एस.रामादेवी – भारतस्य प्रथमः महिला मुख्य-निर्वाचन-आयुक्ता। २००१ – नरेन्द्र-कोहली – हिन्दी-साहित्यकारः। २०२१ – विवेक: (अभिनेता) – चलचित्र-अभिनेता, हास्य-कलाकारः।

महत्त्वपूर्ण-अवसराः

सर्वपल्ली-राधाकृष्णनस्य पुण्यतिथिः। विश्व-हीमोफीलिया-दिवसः। अग्निशमन-सेवा-सप्ताहः।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता