Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
- डॉ. मयंक चतुर्वेदी
भारतस्य अन्तरिक्ष-यात्रा अधुना नूतनयुगं प्रति प्रविशति, यत्र तस्य स्वप्नानि केवलं उपग्रह-प्रक्षेपणं वा चन्द्र-मङ्गल-गमनं न सन्ति, अपि तु अन्तरिक्षे स्वकीयः स्थायी-आवासः निर्मातुं लक्ष्यीकृतम् अस्ति। भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन द्वारा प्रस्तावितं “भारतीय-अन्तरिक्ष-स्थानम्” (BAS) अस्यैव महत्त्वाकाङ्क्षायाः प्रतीकं वर्तते।
भारतस्य अन्तरिक्ष-यात्रा निर्णायक-सोपानं प्राप्तवती, यत्र सः उपग्रह-प्रक्षेपणात् चन्द्र-अभियानात् च अग्रे गत्वा मानव-अन्तरिक्ष-अन्वेषणे प्रवर्तितुम् उद्यतः अस्ति। अतः भारतः स्वदेशीय-अन्तरिक्ष-स्थानस्य निर्माणे तीव्रतया प्रयासान् करोति। इसरो-प्रोपल्शन-कॉम्प्लेक्सस्य निदेशकः ए. पकीराज उक्तवान् यत् अस्य कृते भारतः रूस देशस्य दीर्घकालीन-अनुभवस्य लाभं ग्रहीतुं इच्छति। विशेषतः नियन्त्रण-प्रणाली, विद्युत्-आपूर्ति, सञ्चारः, ट्रैकिंग् इत्यादिषु उपप्रणालीषु उभयोः देशयोः सहयोगस्य व्यापकाः सम्भावनाः सन्ति।
यदि कश्चित् पृच्छेत्—रूसस्य सहयोगः किमर्थम्? तर्हि उत्तरं यत् भारत-रूसयोः अन्तरिक्ष-सहयोगस्य इतिहासः अतीव समृद्धः विश्वसनीयश्च अस्ति। १९७५ वर्षे भारतस्य प्रथमः उपग्रहः आर्यभट सोवियत-संघस्य साहाय्येन प्रक्षिप्तः आसीत्। १९८४ वर्षे राकेश शर्मा अन्तरिक्षं प्रेषितः, यत्र अपि सोवियत-संघस्य प्रमुखा भूमिका आसीत्।
क्रायोजेनिक-इञ्जिन-प्रौद्योगिकी-विकासे अपि रूसस्य योगदानं भारतस्य कृते अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम्। वर्तमाने गगनयान मिशन अन्तर्गतं व्योमयानिनां प्रशिक्षणे अपि रूसस्य निर्णायकी भूमिका दृश्यते। एषः दीर्घकालिकः सहयोगः अधुना इंटरनेशनल स्पेस स्टेशन परियोजनया नूतनं आयामं प्राप्नोति।
इसरोस्य योजनानुसारं “भारतीय-अन्तरिक्ष-स्थानम्” २०३५ वर्षपर्यन्तं निर्मीयेत। एतत् पृथिव्याः लगभग् ४५० किमी उन्नते स्थाप्येत, तथा ५१.६ डिग्री झुकावयुक्तं भविष्यति। एषा रचना रशियन ऑर्बिटल स्टेशन सदृशी भविष्यति, यत् वैज्ञानिक-अनुसन्धानाय, पृथिवी-अवलोकनाय, अन्तरिक्ष-प्रयोगाय च उपयुक्ता मन्यते।
अस्य परियोजनायाः सफलतया भारतः तेषां विरल-देशानां मध्ये स्थानं प्राप्स्यति येषां स्वकीयः मानवयुक्त-अन्तरिक्ष-स्थानः अस्ति। अधुना चीन देशस्य एव सक्रियं अन्तरिक्ष-स्थानं वर्तते, यदा इंटरनेशनल स्पेस स्टेशन २०३०–३१ पर्यन्तं अवकाशं (decommission) गन्तुं योजनायाम् अस्ति।
गगनयान-मिशनस्य सफलता “भारतीय-अन्तरिक्ष-स्थान”-निर्माणस्य आधारः भविष्यति। अस्य माध्यमेन भारतः अन्तरिक्षे दीर्घकालीन-निवासस्य, जीवन-समर्थन-प्रणालीनां, वैज्ञानिक-प्रयोगानां च अनुभवं प्राप्स्यति।
भारतस्य अन्तरिक्ष-सफलताः अधुना वैश्विक-विश्वसनीयतां प्राप्तवन्तः। चंद्रयान-3 सफलतया भारतं चन्द्रस्य दक्षिण-ध्रुवे अवतरणं कृतवान् प्रथमं राष्ट्रं कृतवती। पूर्वं मंगलयान अपि प्रथम-प्रयत्नेन मङ्गल-कक्षां प्राप्तवान्।
एतेषां मिशनानां माध्यमेन भारतस्य वैज्ञानिक-क्षमता प्रदर्शिता, अल्प-व्ययेन उच्च-गुणवत्तायुक्त-अन्तरिक्ष-कार्यक्रमस्य वैश्विक-आदर्शः अपि स्थापितः। एषा एव दक्षता “भारतीय-अन्तरिक्ष-स्थान” परियोजनायाम् अपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहिष्यति।
प्रक्षेपण-यान-क्षेत्रे अपि भारतेन महान् विकासः कृतः। जीएसएलवी एमके III (अधुना LVM3) सर्वाधिक-शक्तिशाली प्रक्षेपण-यानम् अस्ति, यत् गगनयान-मिशने उपयुज्यते। पीएसएलवी अपि विश्वसनीयतायाः नूतनं मानकं स्थापितवान्।
भारतः अधुना निजी-क्षेत्रस्य अपि अन्तरिक्ष-क्षेत्रे सहभागितां प्रोत्साहयति। IN-SPACe तथा NSIL संस्थानयोः माध्यमेन स्टार्टअप्-कम्पन्यः प्रेरिताः भवन्ति।
एवं इसरोस्य उपलब्धयः युवानां मध्ये विज्ञान-प्रौद्योगिकी-क्षेत्रे गाढां रुचिं जनयन्ति। चन्द्रयान-मङ्गलयान-सफलताः दर्शयन्ति यत् सीमित-संसाधनैः अपि महान् लक्ष्याः साधनीयाः। अधुना “भारतीय-अन्तरिक्ष-स्थान”-परियोजना अपि युवानां कृते प्रेरणास्रोतः भविष्यति, येन ते अन्तरिक्ष-विज्ञान, रोबोटिक्स्, कृत्रिम-बुद्धिमत्ता, एयरोस्पेस-अभियांत्रिकी इत्यादिषु क्षेत्रेषु करियरं निर्मातुं प्रेरिताः भविष्यन्ति।
---------------
हिन्दुस्थान समाचार