-डॉ. मयंक चतुर्वेदी

दुनिया अद्यतनकाले अस्थिरतायाः तादृशे दौरं अनुभवति, यत्र ऊर्जा वैश्विकशक्तिसन्तुलनस्य मूलाधारः अभवत्। ईरानदेशे प्रवर्तमानः युद्धः तथा तेन कारणेन असंस्कृततेलस्य मूल्यानां वृद्धिः समग्रां वैश्विकां अर्थव्यवस्थां कम्पितवती। मूल्यवृद्धेः भारं सर्वे देशाः अनुभवन्ति, भारतदेशोऽपि तस्मात् न मुक्तः। तथापि अस्मिन् उथलपुथलपरिस्थितौ भारतेन एकः तादृशः मार्गः चयनितः, यः आगामिषु दशकेषु तं ऊर्जाक्षेत्रे आत्मनिर्भरं सशक्तं राष्ट्रं कर्तुं समर्थः भवेत्। अयं मार्गः अस्ति सिविल् न्यूक्लियर कार्यक्रमः, विशेषतः फास्ट ब्रीडर रिएक्टर प्रौद्योगिकी च।

रविवासरे प्रसारिते ‘मन की बात’ कार्यक्रमस्य १३३तमेषु भागेषु प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना अस्यां दिशि भारतस्य उपलब्धयः प्रकाश्य विज्ञानप्रौद्योगिक्योः भूमिकां पुनः परिभाषिता। स उक्तवान् यद्“भारतदेशः विज्ञानं सर्वदा राष्ट्रस्य प्रगतिसहितं सम्बद्धं दृष्टवान्। अस्यैव चिन्तनायाः आधारेण अस्माकं वैज्ञानिकाः सिविल् न्यूक्लियर कार्यक्रमं अग्रे नयन्ति। तेषां प्रयत्नैः एषः कार्यक्रमः राष्ट्रनिर्माणे महत्त्वपूर्णं योगदानं करोति। अस्मात् औद्योगिकवृद्धिः, ऊर्जाक्षेत्रं, स्वास्थ्यसेवा क्षेत्रं च बहुधा लाभान्वितानि। कृषिक्षेत्रात् आरभ्य आधुनिक नवोन्मेषकर्तॄणां यावत्, सर्वे अस्य कार्यक्रमस्य लाभं प्राप्नुवन्ति।”

प्रधानमन्त्रिणः एतत् वचनं वस्तुतः तस्य व्यापकपरिवर्तनस्य द्योतकं यत् भारतस्य वैज्ञानिकप्रयत्नैः विविधेषु क्षेत्रेषु दृश्यते। परमाणुशक्तिः केवलं विद्युत्पादनपर्यन्तं न सीमिता, किन्तु कृषौ उत्पादकत्ववृद्धये, चिकित्सायां कर्कटादिरोगनिवारणाय, उद्योगेषु उच्चगुणवत्तायुक्तनिर्माणाय च महत्त्वपूर्णा भूमिका वहति।

अस्मिन् एव सन्दर्भे सः अपराम् ऐतिहासिकाम् उपलब्धिं अपि उल्लेखितवान्, या भारतं परमाणुशक्तिक्षेत्रे विशिष्टस्थानं प्रदत्तवती। स उक्तवान्— “अद्यतनकाले अस्माकं वैज्ञानिकाः तमिलनाडुराज्यस्य कलपक्कमस्थले फास्ट ब्रीडर रिएक्टरं ‘क्रिटिकलिटी’ अवस्थां प्राप्तवन्तः। एषा सा अवस्था अस्ति, यत्र रिएक्टरस्य अन्तः स्वयंसंचालित परमाणु श्रृंखलाप्रतिक्रिया स्थिररूपेण प्रवर्तते। एषः परमाणुयात्रायाः ऐतिहासिकः माइलस्टोनः अस्ति। विशेषतया अयं रिएक्टरः पूर्णतया स्वदेशीप्रौद्योगिक्या निर्मितः अस्ति। ‘ब्रीडर रिएक्टर’ इति नाम कारणेन युक्तम् अस्ति, यतः सः ऊर्जा उत्पादनं कुर्वन् भविष्यार्थं नूतनं ईंधनं अपि स्वयमेव उत्पादयति।”

कलपक्कमस्थ ५०० मेगावाट् क्षमतायुक्तः अयं रिएक्टरः स्वदेशीयप्रौद्योगिक्या निर्मितः अस्ति। अस्य अभिकल्पना, अनुसंधानं, निर्माणं, सञ्चालनं च भारतीयसंस्थाभिः कृतम्। एषा उपलब्धिः ‘आत्मनिर्भर भारत’ संकल्पस्य साक्षात् प्रतिरूपम् अस्ति।

विश्वस्य बहवः विकसितदेशाः—अमेरिका, जापान, फ्रांस, जर्मनी, ब्रिटेन च—एतां प्रौद्योगिकीं प्राप्तुं दशकेषु यत्नं कृतवन्तः, किन्तु विविधकारणैः तां व्यापकस्तरे स्थापयितुं असफलाः अभवन्। तस्य विपरीतं भारतेन सीमितसंसाधनानां मध्येऽपि एषा सिद्धिः प्राप्ता, यत् दृढसंकल्पेन वैज्ञानिकदृष्ट्या च किमपि लक्ष्यं साध्यं भवति इति दर्शयति।

एतस्याः सफलतायाः पृष्ठे सप्तदशकपर्यन्ता वैज्ञानिकयात्रा अस्ति। होमी जहाँगीर भाभा महोदयेन स्थापितः त्रिस्तरीय परमाणुकार्यक्रमः अद्य सार्थकत्वं प्राप्नोति। प्रथमचरणे प्राकृतिकयूरेनियमेन ऊर्जा तथा प्लूटोनियम् उत्पाद्यते। द्वितीयचरणे फास्ट ब्रीडर रिएक्टरद्वारा अधिकं ईंधनं निर्मीयते। तृतीयचरणे थोरियमाधारितरिएक्टरैः दीर्घकालिकऊर्जोत्पादनं सुनिश्चितं भवति।

भारतदेशे थोरियमस्य विशेषमहत्त्वं अस्ति, यतः अत्र यूरेनियम् सीमितं, किन्तु थोरियम् प्रचुरमस्ति। विश्वस्य चतुर्थांशः थोरियम्भाण्डारः भारते एव वर्तते। एषा प्रौद्योगिकी थोरियमं उपयोग्ये ईंधने परिवर्तयितुं प्रमुखा कड़ी अस्ति।

प्रधानमन्त्री स्वस्मृतिम् अपि अवोचत् यत् मार्च २०२४ मासे सः कलपक्कमे रिएक्टरस्य कोरलोडिंग् दृष्टवान्। सः सर्वान् वैज्ञानिकान् अभिनन्दितवान्, ये राष्ट्रस्य उन्नत्यर्थं कार्यरताः सन्ति।

अद्यतनकाले यदा विश्वं जलवायुपरिवर्तनस्य ऊर्जासंकटस्य च द्विविधचुनौतिभिः संघर्षं करोति, तदा एषा प्रौद्योगिकी स्थायिसमाधानरूपेण उदेति। यदि अस्य विस्तारः भविष्ये क्रियते, तर्हि भारतः वैश्विकऊर्जाक्षेत्रे प्रमुखं स्थानं धारयिष्यति।

अन्ततः उक्तव्यं यत् एषा वैज्ञानिकसिद्धिः भारतस्य आर्थिकविकासं, औद्योगिकवृद्धिं, सामाजिकप्रगतिं च नूतनदिशां दास्यति। एषा उपलब्धिः तस्य भविष्यस्य आधारशिला अस्ति, यत्र भारतः आत्मनिर्भरः, सशक्तः, वैश्विकनेतृत्वे अग्रे स्थितः दृश्यते।

---------------

हिन्दुस्थान समाचार