Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
नृसिंह जयंत्यां (30 अप्रैल) विशेषः-डॉ. उमेश चन्द्र शर्मा
भगवतः स्वकीयाः अपि सेवकाः यदा अहङ्कारवशेन अनधिकार-चेष्टां कुर्वन्तः अमर्यादित-आचरणेन सिद्ध-महात्मानः अपमानयितुं प्रवर्तन्ते तथा प्रभु-दर्शनस्य विघ्नकर्तारः भवन्ति, तदा भगवान् श्रीहरिः दण्डरूपेण तान् शापितान् कारयित्वा तेषां अहङ्कारमूलां वृत्तिं विनाशयति तथा अन्तःकरणं निर्मलं करोति। किन्तु भगवता कृतस्य एतादृशस्य दण्डविधानस्य मूलम् अपि तस्य कृपैव निहिता अस्ति, या प्राप्ता जीवः कृतकृत्यः भवति।
स्वयम्प्रकाशः परमात्मा यस्य पवित्र-नामोच्चारणेन मनुष्यः सनातन-मोक्षपदं प्राप्नोति, स एव पुराण-पुरुषोत्तमः भगवान् समग्रस्य विश्वस्य आत्मा, विश्वरूपः, सर्वेषां स्वामी च अस्ति। सः स्वप्रिय-भक्तानां आत्मानन्द-प्रदानाय दूषित-वृत्तीनां विनाशाय च कदाचित् श्रीराम-रूपेण, कदाचित् श्रीकृष्ण-रूपेण, कदाचित् नृसिंह-रूपेण अस्मिन् भूमण्डले अवतीर्य स्वजनान् प्रेमानन्देन पूरयति, पाशविक-वृत्तीनां नाशं कृत्वा धर्मराज्यस्य स्थापनां करोति, जनमानसं च अभयत्वेन पूरयति।
दैत्यराजः हिरण्यकशिपुः ब्रह्मणः वरदानं प्राप्य सप्तद्वीपेषु अखण्डराज्यं सह इन्द्रासनाधिकारं प्राप्तवान्। सः समस्त-लोकान् विजित्य दिग्विजयी-सम्राट् अभवत् तथा स्वेच्छया विषयभोगेषु लीनः स्वयम् ईश्वरः इति घोषित्य धर्ममार्गिणः प्रति अत्याचारान् अकरोत्। तस्य आतंकपूर्णेन निरङ्कुश-स्वेच्छाचारिणा व्यवहारः मृत्युलोकात् आरभ्य सर्वेषु लोकेषु भयम् उत्पादितवान्। अन्ते सः देवतान्, वेदान्, गावः, ब्राह्मणान्, साधून् धर्मं च अपमानयन् भगवतः प्रति द्वेषं दर्शयितुं प्रवृत्तः। तदा वरदान-बलसमन्वितः सः दुष्टः भगवान् नृसिंहेन निहतः।
हिरण्यकशिपोः अत्याचारस्य मूलम् अहङ्कार-प्रेरिता अनधिकार-चेष्टा तथा सेवक-धर्मस्य अवहेलना आसीत्। एतत् तस्य पूर्वजन्म-सम्बद्धं कारणम् अपि आसीत्—यतः सनकादि-मुनिभिः शापितौ जय-विजयौ दैत्यकुले जन्म लब्धवन्तौ हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपू इति रूपेण। तौ दैत्येषु महनीयौ अभवताम्, किन्तु अहङ्कारवशात् अन्ततः पराभवं प्रापतुः। हिरण्यकशिपुः तपसा ब्रह्मणः दुर्लभं वरं प्राप्तवान्, किन्तु तत् लोकहिताय न, केवलं स्व-अहङ्कार-वृद्धये आसीत्, अतः अन्ततः तस्य विनाशकारणम् अभवत्।
भगवान् कदापि कञ्चन न हन्ति, अपि तु लोकनिन्दित-कर्मणां कृते यथोचितं दण्डं विधाय तं स्वधर्मे नियोजयति। स्वजनानामपि अपराधेषु सः क्षमां न करोति, किन्तु दण्डेन तेषां दोषान् नाशयित्वा अन्तःकरणं शुद्धं करोति। अतः भगवतः दण्डविधानं अपि तेषां सर्वतोमुख-कल्याणाय भवति। एतस्मात् कारणात् जय-विजयौ सनकादि-मुनिभिः शापितौ वैकुण्ठात् निष्कासितौ, दैत्यकुले जन्म लब्ध्वा पुनः नियतकालात् वैकुण्ठं प्रत्यागतवन्तौ—एतत् प्रभोः अनुग्रहस्य अद्भुतं उदाहरणम्।
भगवतः नृसिंहावतारस्य कारणं केवलं प्रह्लाद-रक्षणं न, अपि तु तस्य दिव्य-भक्ति, सर्वस्व-समर्पणं, अटूट-श्रद्धा च आसीत्, यया प्रेरितः भगवान् अवतीर्णः। नृसिंहावतारेण हिरण्यकशिपोः विनाशः एतत् दर्शयति यत् अहङ्कारपूर्णाः निरङ्कुशाः अत्याचारी-शासकाः अन्ततः नश्यन्ति।
ब्रह्म-वरप्राप्त्या मोहितः हिरण्यकशिपुः आतंक-अत्याचार-पीडनानां नवान् आयामान् निर्मातुं प्रवृत्तः, येन तस्य प्रजा दुःखेन ग्लान्या अवसादेन च पूर्णा अभवत्, त्रिषु लोकेषु च हाहाकारः अभवत्। यदा सः स्वपुत्रं भगवद्भक्तं प्रह्लादम् अपि हन्तुं उद्यतः अभवत्, तदा भगवान् विष्णुः स्तम्भात् नृसिंहरूपेण प्रादुरभवत्, तं दुष्टं निहत्य धर्मस्य स्थापनाṃ कृत्वा प्रह्लादं सहितं सर्वलोकं अभयम् अदात्।
नृसिंहावतारः पौराणिक-इतिहासे अद्भुतः प्रसङ्गः अस्ति, यः साधनाजन्य-अहङ्कारं भस्मीकरोति। हिरण्यकशिपुः तपसा शक्तयः प्राप्य तासां दुरुपयोगं स्व-सफलता मन्यते स्म, किन्तु तस्य दण्डेन एषः मिथ्याभावः नष्टः—न कश्चित् सिद्धः पुरुषः परमशक्तिः भवति, यस्य कोऽपि पराभवः न सम्भवति इति।
नृसिंहावतारेण भगवान् विष्णुः एकस्मिन् पक्षे हिरण्यकशिपोः स्वेच्छाचारम्, अमर्यादित-आचरणं, अत्याचारान् च न्यरोधयत्, अपरस्मिन् पक्षे स्वभक्तं प्रह्लादं रक्षित्वा तस्मै अभयत्वं दत्तवान्। एषा भगवतः स्वजनानां प्रति कृपायाः विशेषा रीतिर्भवति।
वस्तुतः भगवतः श्रीहरिणः नृसिंहरूपेण आक्रोशावतारस्य उद्देश्यं केवलं हिरण्यकशिपोः वधः न, अपि तु अहङ्कार-मोहात् मर्यादा-लङ्घनं कृत्वा प्रजाजनान् प्रति दारुण-दुःख-प्रदानं तथा अत्याचारान् कुर्वन्तं दुष्ट-शासकं दण्डयित्वा तस्य सुधारस्य प्रक्रिया आसीत्, तथा स्वभक्तस्य रक्षणं कृत्वा तस्मै अभयत्व-प्रदानस्य महान् विधानम् अपि तत्र अन्तर्निहितम् आसीत्।(लेखको हिन्दुस्थान समाचारेण संबद्धः ।)
---------------
हिन्दुस्थान समाचार