-डॉ. मयंक चतुर्वेदी

भोपालम्, 03 अप्रैलमासः (हि.स.)।

राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघस्य शताब्दीवर्षं समाजजीवने व्यापकपरिवर्तनस्य एकं सशक्तं यात्रारूपेण अभवत्। मध्यप्रदेशः, यः संघदृष्ट्या मध्यभारतं, मालवम्, महाकौशलम् इति त्रिषु प्रान्तेषु विभक्तः अस्ति, तत्र गतवर्षे सेवायाः, संगठनस्य, समाजजागरणस्य च ये आयामाः प्रकटिताः, ते समन्वितसामाजिकपरिवर्तनस्य स्पष्टं चित्रं ददति।

त्रयाणां प्रान्तानां आँकडानां क्रियाकलापानां च समेकितरूपेण अवलोकने स्पष्टं भवति यत् संघस्य कार्यं केवलं शाखासु न सीमितम्, किन्तु समाजस्य प्रत्येकवर्गं प्रत्येकक्षेत्रं च प्रति प्रसारितम् अस्ति।

मध्यभारतप्रान्तस्य संघचालकः अशोकपाण्डेयः वदति— “स्वयंसेवकाः नशामुक्तिः, पर्यावरणसंरक्षणम्, सामाजिकसमरसता इत्यादिषु विषयेषु सक्रियाः सन्ति। अद्य स्वयंसेवकाः सर्वत्र सेवाकार्येषु दृश्यन्ते। संघस्य स्थापना डॉ. हेडगेवारमहाभागेन अस्माकं राष्ट्रं परमवैभवस्य उच्चशिखरं प्रति नेतुम् अभवत्। अतः प्रार्थनायामपि प्रत्येकः स्वयंसेवकः एतत् संकल्पं पुनरुक्तिं करोति।”

सः पुनः वदति— “राष्ट्रहिताय सज्जनशक्तेः सक्रियता तथा सामाजिकसमरसतायाः संकल्पेन सह राष्ट्रीयस्वयंसेवकसंघः स्थापनेदिनात् एव कार्यं कुर्वन् अस्ति, भविष्ये अपि तत्समानं कार्यं करिष्यति।”

संगठनविस्तारः

ग्रामे ग्रामे संघकार्यस्य प्रसारः दृष्टिगोचरः अस्ति। मध्यभारतप्रान्ते 2481 स्थानेषु 3842 शाखाः सञ्चालिताः सन्ति। मालवप्रान्ते 3292 स्थानेषु 5049 शाखाः, महाकौशले 2141 स्थानेषु 3078 शाखाः सक्रियाः सन्ति।

एवं त्रयाणां प्रान्तानां योगेन राज्ये प्रायः 7900 अधिकेषु स्थानेषु 12000 अधिकाः शाखाः सञ्चालिताः सन्ति। साप्ताहिकमेलनानि संघमण्डल्यः च संगठनस्य मूलानि दृढीकुर्वन्ति।

सेवाकार्याणि

सेवाबस्तिषु संघस्य कार्यं विशेषतया प्रभावशाली दृश्यते। मध्यभारतप्रान्ते 1013 सेवाबस्तिषु 970 स्थलेषु सेवाकार्याणि भवन्ति। मालवे 672 बस्तिषु, महाकौशले अपि बहूनि सेवाकार्याणि सञ्चालितानि सन्ति।

एतेषां योगेन राज्ये सहस्रशः परियोजनाः शिक्षायाः, स्वास्थ्यस्य, स्वावलम्बनस्य, संस्कारस्य च क्षेत्रेषु क्रियन्ते।

विशेषतः नशामुक्तिः, पर्यावरणसंरक्षणम्, गोसंवर्धनम् इत्यादिषु विषयेषु अभिनवानि प्रयत्नानि दृश्यन्ते।

प्रशिक्षणम्

संघस्य आधारः प्रशिक्षिताः स्वयंसेवकाः सन्ति। मध्यभारतप्रान्ते 179 प्रारम्भिकवर्गेषु 8021 स्वयंसेवकाः, 61 प्राथमिकवर्गेषु 3485 स्वयंसेवकाः प्रशिक्षिताः। अन्येषु प्रान्तेषु अपि बहवः कार्यकर्तारः प्रशिक्षणं प्राप्तवन्तः।

एतत् प्रशिक्षणं केवलं संगठनात्मकं न, किन्तु चरित्रनिर्माणस्य सामाजिककर्तव्यबोधस्य च माध्यमम् अस्ति।

शताब्दीवर्षकार्यक्रमाः

शताब्दीवर्षे कार्यक्रमाः व्यापकजनभागीदारीं जनयन्ति। मध्यभारतप्रान्ते 2124 स्थानेषु विजयादशमीउत्सवाः, 1818 स्थानेषु पथसञ्चलनानि अभवन्। मालवे लक्षाधिकाः स्वयंसेवकाः गणवेशेन सहभागिनः अभवन्।

हिन्दूसम्मेलनानि

हिन्दूसम्मेलनानि विशेषतया प्रभावशालीनि अभवन्। मध्यभारतप्रान्ते 52 लक्षाधिकाः, मालवे 70 लक्षाधिकाः, महाकौशले 23 लक्षाधिकाः जनाः सहभागी अभवन्।

समग्रे राज्ये प्रायः 1.45 कोटिः नागरिकाः एतेषु कार्यक्रमेषु सहभागी अभवन्।

गृहसम्पर्कअभियानम्

गृहसम्पर्कअभियानम् अत्यन्तं व्यापकं अभवत्। मध्यभारतप्रान्ते 27 लक्षपरिवाराः, मालवे 32 लक्षपरिवाराः, महाकौशले 43 लक्षपरिवाराः सम्पर्किताः।

एवं समग्रे मध्यप्रदेशे एककोट्यधिकाः परिवाराः सम्पर्किताः।

युवाशक्तेः सहभागिता

युवानः अपि तीव्रतया संघकार्ये जुड्यन्ते। युवा-संगमाः, व्याख्यानानि, युवा-संसद्, उद्यमिता-मञ्चाः च युवानां राष्ट्रबोधं नेतृत्वक्षमतां च वर्धयन्ति।

उपसंहारः

मध्यप्रदेशस्य त्रयाणां प्रान्तानां आँकडाः दर्शयन्ति यत् संघस्य कार्यं बहुआयामि समाजव्यापि च अभवत्।

पञ्चपरिवर्तनस्य लक्ष्याणि यद् स्वजागरणम्, कुटुम्बप्रबोधनम्, सामाजिकसमरसता, पर्यावरणसंरक्षणम्, नागरिककर्तव्यपालनम्— इदानीं व्यवहाररूपेण दृश्यन्ते।

एवं आशा यत् जागृतः संगठितः समाजः भविष्ये राष्ट्रनिर्माणं अधिकं सशक्तीकरिष्यति।

---------------

हिन्दुस्थान समाचार