- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

काङ्ग्रेसपक्षो राष्ट्रिय-अध्यक्षः मल्लिकार्जुन-खरगे केरल-राज्ये एका निर्वाचन-सभायां सम्बोधयन् गुजरात-राज्यस्य जनान् प्रति उक्तवान् यत् तत्रस्थाः जनाः “अशिक्षिताः” सन्ति, अतः प्रधानमन्त्री-नरेन्द्र-मोदी तान् सहजतया भ्रमयितुं शक्नोति, किन्तु केरल-राज्यस्य जनाः अधिकं शिक्षिताः विवेकिनः च सन्ति, अतः तान् कोऽपि न भ्रमयितुं शक्नोति। एतेन वक्तव्येन खरगे न केवलं गुजरात-निवासिनां, अपि तु तेषां सर्वेषां भारतीयानां अपमानं कृतवान्, येषु राज्येषु भारतीय-जनता-पार्टी-सरकारः अस्ति।

अद्यतन-स्थित्या भारतीय-जनता-पार्टी तथा तस्या नेतृत्वे राष्ट्रिय-जनतान्त्रिक-गठबन्धनम् (एनडीए) भारतीय-राजनीतौ व्यापकं विस्तारं प्राप्नोति। भाजपा प्रत्यक्षतया वा गठबन्धन-रूपेण वा देशस्य एकविंशतिः राज्येषु/केन्द्र-शासित-प्रदेशेषु सत्तायां वर्तते। उत्तर-भारतस्य, पश्चिम-भारतस्य तथा उत्तर-पूर्व-भारतस्य बहुषु प्रदेशेषु भाजपा प्रत्यक्ष-प्रभावः दृश्यते, यदा आन्ध्र-प्रदेश, बिहार, महाराष्ट्र तथा अन्येषु प्रदेशेषु सा प्रमुख-क्षेत्रीय-सहयोगिभिः सह दृढतया सम्बद्धा अस्ति। एते राज्याः देशस्य प्रायः ६० प्रतिशताधिक-जनसंख्यायाः प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति तथा भौगोलिक-क्षेत्रफलस्य अपि ५८-६२ प्रतिशत-भागं व्याप्नुवन्ति।

खरगे-वक्तव्यस्य अनन्तरं गुजरातस्य मुख्यमन्त्री भूपेन्द्र-पटेल उक्तवान् यत् “एतत् वक्तव्यं अत्यन्तं आपत्तिजनकं दुर्भाग्यपूर्णं च अस्ति। एतेन न केवलं षट्कोटि-गुजरात-निवासिनां अपमानः कृतः, अपि तु महात्मा-गान्धी तथा सरदार-पटेल इत्येतयोः पुण्य-भूमेः गौरवम् अपि आहतम्।” सः अवदत् यत् गुजरातः सदा राष्ट्र-निर्माणे, विकासे, ऐक्ये च अग्रणी भूमिका वहति, भविष्ये अपि वहिष्यति। एतादृश-वक्तव्यं काङ्ग्रेस-पक्षस्य संकीर्ण-चिन्तनं दर्शयति तथा प्रधानमन्त्री-नरेन्द्र-मोदीस्य नेतृत्वे भाजपा-प्राप्त-जनसमर्थनात् तस्याः असहजता सूचयति।

अन्ये अपि नेतारः एतत् वक्तव्यं निषेधन्तः तम् अनुचितं राष्ट्र-नागरिक-अपमानजनकं च अभ्यधुः। किञ्च, दीर्घ-कालं यावत् केन्द्रीय-सत्तायाः बहिः स्थित्वापि काङ्ग्रेस एतादृश-वक्तव्यैः जन-भावनां न अवगच्छति इति प्रतीतिर्भवति। यदि सा जन-मनसः यथार्थं ज्ञातवती स्यात्, तर्हि एतादृशं वक्तव्यं न दत्तम् अभविष्यत्।

अस्य विषयस्य अन्यः दृष्टिकोणोऽपि अस्ति—यदि गुजरात-जनाः अशिक्षिताः स्युः अपि, तथापि ते जीवनस्य सत्यं गम्भीरतया ज्ञातुं समर्थाः स्युः।

यदा केरल-गुजरातयोः तुलनां कुर्मः, तदा उभौ राज्यौ भिन्न-विकास-मॉडलस्य उदाहरणे स्तः। केरलः सामाजिक-विकासे, शिक्षायां, स्वास्थ्ये, मानव-विकास-सूचकाङ्केषु च अग्रणी अस्ति, यदा गुजरातः आर्थिक-वृद्धौ, औद्योगिकीकरणे, निवेशे च अग्रणी अस्ति।

जनसंख्यायाः दृष्ट्या गुजरातस्य जनसंख्या प्रायः ७.३–७.५ कोटि अस्ति, यत् केरलस्य ३.५ कोटि-जनसंख्यायाः द्विगुणात् अधिकम्। सामान्यतया अधिक-जनसंख्या समस्याः जनयेत्, किन्तु गुजरातः रोजगार-सृजनं, औद्योगिक-विस्तारं च कृत्वा एतान् नियन्त्रणं कृतवान्। केरल-राज्ये तु न्यून-जनसंख्यायाः अपि निर्जीविकाप्रतिशतम् अधिकः अस्ति (प्रायः ७–८ प्रतिशत), यदा गुजराते सः केवलं २–३ प्रतिशतं अस्ति।

केरलस्य साक्षरताप्रतिशतं ९६ प्रतिशतं, गुजरातस्य तु ८०–८५ प्रतिशतं अस्ति, तथापि उच्च-शिक्षितेषु अपि निर्जीविका दृश्यते। गुजराते तु आर्थिक-अवसर-विस्तारेण सम्यक् संतुलनं स्थापितम्।

आर्थिक-दृष्ट्या गुजरातस्य सकल-राज्य-घरेलु-उत्पादः (जीएसडीपी) २९–३० लक्ष-कोटि-रूप्यकाणि, केरलस्य तु १४–१५ लक्ष-कोटि-रूप्यकाणि अस्ति। विदेशी-निवेशे अपि गुजरातः अग्रणी अस्ति। पेट्रोकेमिकल, औषधं, वाहन-उद्योग, वस्त्र-उद्योग, बंदरगाह-आधारित-उद्योगाः च तस्य औद्योगिक-शक्तिं दर्शयन्ति।

प्रति-व्यक्ति-आयः तुल्यः दृश्यते, किन्तु औद्योगिक-वृद्धौ गुजरातः अग्रगण्यः। तस्य अर्थव्यवस्थायां उद्योग-क्षेत्रस्य योगदानं ५० प्रतिशताधिकं अस्ति, यदा केरल-राज्ये सेवा-क्षेत्रः प्रमुखः अस्ति। गुजरातः भारतस्य निर्यातस्य २५–२७ प्रतिशतं योगदानं ददाति।

अपराधप्रतिशतं दृष्ट्या अपि केरलस्य दरः अधिकः, गुजरातस्य न्यूनः अस्ति, यत् आर्थिक-अवसरैः सामाजिक-स्थैर्यं वर्धते इति सूचयति। आधारभूत-सुविधासु—मार्गाः, विद्युत्, बंदरगाहाः, औद्योगिक-कोरिडोराः—गुजरातः विशेष-प्रगति दर्शितवान्।

अन्ते, गुजराते राजस्व-अधिशेषः नियंत्रित-ऋण-स्तरः च दृश्यते, यदा केरलः उच्च-घाटेन ऋण-वृद्ध्या च संघर्षं करोति। एतादृश-परिस्थितौ अपि गुजरातस्य सफलतां न स्वीकरोति, अपि तु तत्रस्थान् जनान् “अशिक्षिताः” इति वदति इति अत्यन्तं आश्चर्यजनकम्। नूनं एतत् वक्तव्यं संकीर्ण-चिन्तनस्य द्योतकं, यत् सर्वथा निन्दनीयम्।

(लेखको, हिन्दुस्थानसमाचारेण संबद्धः ।)

---------------

हिन्दुस्थान समाचार