लेहनगरम्, ०१ मईमास: (हि.स.)। बुद्धपूर्णिमायाः अवसरे लद्दाखे भगवत: तथागतबुद्धस्य पवित्र-अवशेषाणां प्रथम-राष्ट्रीय-प्रदर्शनस्य उद्घाटन-समारोहे केन्द्रीय-गृहमन्त्री अमित-शाहः अवदत् यत् पञ्चसप्तति-वर्षेभ्यः अनन्तरं एतेषां अवशेषाणां लद्दाख-आगमनम् ऐतिहासिकः सौभाग्यपूर्णश्च क्षणः अस्ति, यः समग्र-मानवजातिं शान्तेः, सह-अस्तित्वस्य च मध्यम-मार्गस्य च सन्देशं ददाति। भारतस्य सभ्यता सहस्र-वर्षेभ्यः ज्ञान-करुणयोः आधारेण स्थित्वा आगता अस्ति, अद्य च बुद्धस्य सन्देशस्य प्रासङ्गिकता पूर्वस्मात् अधिका वर्धिता अस्ति।

अत्र धार्मिक-कार्यक्रम-स्थले जीवेत्सल-प्रांगणे आयोजिते कार्यक्रमे लद्दाखस्य उपराज्यपालः वी.के. सक्सेना, लद्दाख-बौद्ध-सङ्घस्य अध्यक्षः त्सेरिङ्ग-दोरजे-लाकरूकः, लद्दाख-गोनपा-सङ्घस्य अध्यक्षः दोरजे-स्टान्जिनः, रिन्पोछे क्याबजे द्रुक्पा थुक्से, डॉ.लोबजाङ्गत्सेवाङ्ग: इत्यादयः बौद्ध-समुदायस्य बहवः प्रमुखाः धार्मिक-नेतारः आध्यात्मिक-गुरवः च उपस्थिताः आसन्। कार्यक्रमे पारम्परिक-लामा-वादनम्, त्सोग-समर्पणम्, दीप-प्रज्वलनम्, पवित्र-अवशेष-दर्शनं च कृतम्। तिब्बती-सांस्कृतिक-कार्यक्रमाः, भक्ति-गीतानि, लद्दाखी-लोकनृत्यानि च अपि प्रस्तुतानि, यैः क्षेत्रस्य समृद्धा सांस्कृतिक-परम्परा प्रकाशिता।

कार्यक्रमे अमित-शाहः अवदत् यत् अद्य ५६३ ईसा-पूर्वे लुम्बिनी-स्थाने सिद्धार्थस्य जन्म अभवत्, ज्ञान-प्राप्त्यनन्तरं सः तथागत-बुद्धः इति ख्यातः, अष्टाशीति-वर्षे कुशीनगरे तस्य महापरिनिर्वाणम् अभवत्। एतादृशाः संयोगाः इतिहासे विरलाः एव दृश्यन्ते यत्र जन्म, ज्ञान-प्राप्तिः, मृत्यु: च एकस्मिन् दिवसे सञ्जाता:। अनेन बुद्धस्य जीवनं तस्य सन्देशश्च अधिकं विशिष्टं भवति।

तेन उक्तं यत् पञ्चसप्तति-वर्षेभ्यः पूर्वं यदा एते अवशेषाः अत्र आनीताः स्युः, तदा मूलभूत-सुविधाः सीमिताः आसन्, किन्तु अद्य विकसित-अवसंरचनायां तेषां आगमनम् नवयुगस्य प्रतीकम् अस्ति। अयं दिवसः लद्दाख-जनानां कृते महाभाग्यस्य दिवसः अस्ति, ऐतिहासिक-संयोगस्य क्षणः च, यत्र तथागतस्य स्मृतयः पुनः अनया भूम्या सह संयोजिताः भवन्ति।

सः अवदत् यत् लद्दाखः बुद्ध-धर्मस्य भूमिः अस्ति, यत्र शताब्दशः तस्य उपदेशानां संरक्षणं संवर्धनं च जातम्। दलाई-लामा-आगमने अयं प्रदेशः बौद्ध-संस्कृतेः करुणायाः च जीवित-प्रयोगशाला इति कथ्यते। कठिन-कालेऽपि अत्र बुद्धस्य ज्ञानं सुरक्षितम् अभवत्, अनुकूल-काले च तत् अग्रे वर्धितम्।

सः बौद्ध-परम्पराणां निंग्मा, काग्यू, साक्य, गेलुग इत्यादीनां उल्लेखं कृत्वा अवदत् यत् तासां मूल-सन्देशः वस्तु यथारूपेण द्रष्टुं भवति। अयं दृष्टिकोणः अद्यतन-वैश्विक-परिस्थितौ अतीव महत्त्वपूर्णः अस्ति।

गृहमन्त्री अवदत् यत् एते पवित्र-अवशेषाः स्मारयन्ति यत् भारतस्य सभ्यता शान्ति-सह-अस्तित्वयोः मूल्येषु आधारिता अस्ति। युद्ध-सङ्घर्षयोः मध्येऽपि शान्तेः मार्गः एव मानवतां अग्रे नयति—एष एव बुद्धस्य सन्देशः।

सः अवदत् यत् सम्राट् अशोकस्य दूतैः कश्मीर-तिब्बत-मार्गेण लद्दाखे बौद्ध-धर्मस्य प्रसारः कृतः। सिल्क-मार्गस्य कारणात् अयं प्रदेशः व्यापारस्य सह विचार-विनिमयस्य अपि केन्द्रम् अभवत्।

अमित-शाहः उक्तवान् यत् बुद्धस्य सन्देशः अद्य पूर्वस्मात् अधिकं प्रासङ्गिकः जातः। विश्वं मध्यम-मार्गं स्वीकृत्य शान्ति-स्थैर्ययोः दिशि गमिष्यति।

उपराज्यपालः वी.के. सक्सेना उक्तवान् यत् एतत् आयोजनं वैश्विक-शान्तेः सन्देशं सुदृढं करोति। लद्दाखे एते अवशेषाः ०१ मेतः १० मे पर्यन्तं जीवेत्सले सार्वजनिक-दर्शनाय स्थापिताः भविष्यन्ति। ततः ११-१२ मे जांस्करे, १३-१४ मे लेह-धर्मकेन्द्रे च दर्शनार्थं स्थाप्यन्ते। १५ मे एते अवशेषाः वायुमार्गेण नवी-दिल्लीं प्रत्यावर्तिष्यन्ते। एतेषां सम्बन्धः कपिलवस्तु-पिपरहवा-स्तूपेन सह मन्यते, यत्र १८९८ तमे वर्षे विलियम-क्लैक्सटन-पेप्पे इत्यनेन उत्खनने प्राप्ताः। एते अस्थि-अंशाः बौद्ध-श्रद्धालुभिः अत्यन्त-भक्त्या पूज्यन्ते।

अधुना एते अवशेषाः नवी-दिल्ली-स्थिते राष्ट्रीय-संग्रहे संरक्षिताः सन्ति, पूर्वं ते विदेशेषु मंगोलिया, थाईलैण्ड, वियतनाम, रूस, भूटान, श्रीलङ्का इत्यादिषु देशेषु प्रदर्शिताः। भारतेऽपि सारनाथ, दिल्ली, पटना, कोलकाता, भुवनेश्वर, अमरावती, नागार्जुनकोंडा इत्यादिषु स्थलेषु बुद्ध-अवशेषाः संरक्षिताः सन्ति।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता