गिरीश-जोशी

महाराष्ट्रस्य सन्त-परम्परायां सन्त-मुक्ताबाय्याः नाम अत्यन्त-श्रद्धया सम्मानपूर्वकं च स्मर्यते। सा केवलं सन्त-ज्ञानेश्वरस्य अनुजा नासीत्, अपितु स्वयं उच्चकोट्या सन्ता, दार्शनिक-चिन्तयित्री कवयित्री च आसीत्। वारकरी-सम्प्रदाये मुक्ताबाय्यै स्त्री-सन्त-परम्परायाः अग्रपङ्क्तौ स्थानं प्राप्तम्। तस्याः वाण्याम् ज्ञान-भक्ति-वैराग्य-समता-आत्मबोधानां अद्भुतः समन्वयः दृश्यते। मध्यकाले यदा विश्वस्य अन्येषु देशेषु महिलाभ्यः समुचितं स्थानं नासीत्, तदा भारतीय-समाजे मुक्ताबायाः स्व-चिन्तनेन आध्यात्मिक-योगदानेन च विशेषं स्थानं प्राप्तम्।

जन्म तथा पारिवारिक-पृष्ठभूमिः

सन्त-मुक्ताबाय्याः जन्म त्रयोदश-शताब्द्यां महाराष्ट्रस्य आपेग्राम-आलन्दी-क्षेत्रे अभवत् इति मन्यते। सा स्वस्य त्रयाणां सन्त-भ्रातॄणां — निवृत्तिनाथस्य, ज्ञानेश्वरस्य, सोपानदेवस्य च अनुजा आसीत्। तस्याः परिवारः सामाजिक-बहिष्कारस्य धार्मिक-रूढीनां प्रताडनायाश्च शिकारः अभवत्। तस्याः पिता विठ्ठलपन्तः पूर्वं संन्यासं स्वीकृतवान्, किन्तु किञ्चित् कारणात् पुनः गृहस्थ-जीवनम् आगतः। अतः समाजेन तस्य परिवारस्य सामाजिक-बहिष्कारः कृतः। अस्याः सामाजिक-पीडायाः प्रभावेण मुक्ताबायाः अन्तःकरणे विद्वेषस्य स्थाने करुणा, समता, आध्यात्मिकता च दृढतया विकसिताः।

आध्यात्मिक-संस्काराः

मुक्ताबायै आध्यात्मिक-संस्काराः तस्याः ज्येष्ठ-भ्राता निवृत्तिनाथतः प्राप्ताः, यः नाथ-सम्प्रदायस्य सन्तः आसीत्। निवृत्तिनाथेन ज्ञानेश्वरः, सोपानदेवः, मुक्ताबाई च आत्मज्ञानस्य मार्गे प्रेरिताः। मुक्ताबाय्याः साधनायां नाथ-पन्थस्य परम्परा वारकरी-सम्प्रदायस्य भक्तिधारा च सुन्दरं समन्विते दृश्येते। सा ईश्वरं बाह्य-कर्मकाण्डेषु न, अपितु अन्तःकरणस्य शुद्धौ आत्मबोधे च अन्विष्यति। अपरतः वारकरी-सम्प्रदायस्य विठ्ठल-भक्तिः नाम-स्मरणस्य परम्परा च तस्याः साधनां लोकाभिमुखीं कृतवती। एवं मुक्ताबायाः व्यक्तित्वे नाथ-सम्प्रदायस्य वारकरी-भक्ति-परम्परायाश्च अद्भुतः समन्वयः दृश्यते।

मुक्ताबाय्याः जीवनं प्रतिपादयति यत् ईश्वर-प्राप्तौ ज्ञान-मोक्षयोः च स्त्री-पुरुषयोः कश्चन भेदः नास्ति। तस्याः भूमिकया स्पष्टं जातं यत् स्त्री अपि गुरुर्भवितुं शक्नोति, दार्शनिक-संवादं कर्तुं शक्नोति, समाजाय दिशां दातुं च समर्था भवति। मुक्ताबाय्याः जीवन-वृत्तान्तः सन्त-साहित्ये, लोक-कथासु, परम्परागत-आख्यानेषु च आधारितः अस्ति। तस्याः प्रभावः वारकरी-सम्प्रदाये मराठी-सन्त-साहित्ये च गम्भीरतया दृष्टः। तस्याः रचनासु स्त्री-अनुभवः, सामाजिक-पीडा, आध्यात्मिक-उत्कर्षः च अद्भुततया समन्विताः।

सन्त-ज्ञानेश्वरस्य जीवने भूमिका

मुक्ताबाई केवलं सन्त-ज्ञानेश्वरस्य भगिनी नासीत्, अपितु तस्य आध्यात्मिक-यात्रायाः सहयात्रिणी अपि आसीत्। अनेकासु कथासु उल्लेखः प्राप्यते यत् यदा ज्ञानेश्वरः सामाजिक-विरोधेन मानसिक-वेदनया च व्यथितः भवति स्म, तदा मुक्ताबाई तस्मै धैर्यं, समता, क्षमाभावं च धारयितुं प्रेरयति स्म। तस्याः प्रसिद्धा उक्तिः — “विश्व रागे झाले वन्ही, संत सुखे व्हावे पाणी” अर्थात् यदा संसारः क्रोध-द्वेषयोः अग्निरूपः भवति, तदा सन्तैः शीतल-जलवत् भवितव्यम्।

एकदा सामाजिक-अपमान-तिरस्काराभ्यां दुःखितः ज्ञानेश्वरः स्वं कुट्यां बद्धवान्। तदा मुक्ताबाय्याः “ताटी खोलो” इति विनयं कुर्वत्याः अभङ्गाः प्रसिद्धाः अभवन्। एतेषु अभङ्गेषु करुणा, समता, क्षमा, सन्त-स्वभावस्य गम्भीर-तत्त्वज्ञानं च व्यक्तम्।

“ताटी” इत्यस्य अभङ्गाः

“ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा। योगी पावन मनाचा ॥” इति प्रसिद्ध-अभङ्गे मुक्ताबाई ज्ञानेश्वरं प्रति वदति यत् सत्यः योगी जनानां व्यवहारैः विचलितः न भवति। “संत जेणे व्हावे । जग बोलणे सहावे ॥” अर्थात् सन्तः स एव यः जगतः निन्दां, अपमानं, उपेक्षां च सहते। “थोरपण जेथे वसे । तेथे भूतदया असे ॥” अर्थात् यत्र महानता वसति, तत्र सर्वान् प्राणिन् प्रति दया भवति। “आपण जैसे व्हावे । अवघे अनुमानावे ॥” अर्थात् यथा स्वयम् आचरेत्, तथा अन्यान् अपि मन्येत। “क्रोधे यावे कोठे । अवघे आपण निधोटे ॥” अर्थात् सर्वे जीवाः परमात्मनः अंशाः सन्ति, अतः क्रोध-द्वेषौ निरर्थकौ। “जीभ दातांनी चाविली । कोणी बत्तीशी तोडिली ॥” यथा दन्तैः जिह्वा दंशिता चेत् कोऽपि दन्तान् न भिनत्ति, तथैव मानवानां दोषाः क्षन्तव्याः। “चणे खावे लोखंडाचे । मग ब्रह्मपदी नाचे ॥” अर्थात् ब्रह्म-तत्त्वस्य प्राप्त्यर्थं कठिन-साधना, धैर्यं, सहनशीलता च आवश्यकानि। एते “ताटी”-अभङ्गाः वारकरी-सन्त-साहित्ये अत्यन्तं प्रसिद्धाः आध्यात्मिक-दृष्ट्या महत्त्वपूर्णाश्च मन्यन्ते।

साहित्यिक-योगदानम्

मुक्ताबाय्याः रचनाः मुख्यतया अभङ्ग-शैल्यां उपलब्धाः। तस्याः वाणी सरला, मार्मिकाऽनुभवप्रधानाच। तस्याः अभङ्गानां प्रमुख-विषयाः आत्मज्ञानम्, समता, सामाजिक-भेदभावस्य विरोधः, वैराग्यम्, माया-अहङ्कार-लोभेभ्यः मुक्तेः सन्देशः, ईश्वरस्य प्रति निष्कपट-भक्तिः समर्पणं च सन्ति।

सामाजिक-दृष्टिः तथा नारी-विमर्शः

मुक्ताबाय्याः व्यक्तित्वं मध्यकालीन-समाजे नारी-सशक्तिकरणस्य उदाहरणम् अस्ति। तया सिद्धं कृतं यत् स्त्री केवलं गृहजीवने सीमिता नास्ति, अपितु ज्ञान-साधना-समाज-सुधारयोः वहिका अपि भवितुं शक्नोति। तस्याः वाण्याम् स्त्रीणां स्वतन्त्र-चेतना, आत्मसम्मानम्, आध्यात्मिक-अधिकारः च स्पष्टतया दृश्यन्ते। अतः आधुनिक-नारी-विमर्शस्य दृष्ट्या मुक्ताबाय्याः अध्ययनम् अत्यावश्यकम्।

यथा मीराबाय्याः केन्द्रं कृष्ण-प्रेम अस्ति, तथैव मुक्ताबाय्याः केन्द्रं आत्मज्ञानं समरसता च। तया त्रयोदश-शताब्द्यामेव स्त्रीणां बौद्धिक-क्षमता, आध्यात्मिक-समानता, सामाजिक-अस्मिता, मानवीय-गरिमा च प्रतिष्ठापिता। तस्मिन् काले तस्याः सन्ता, कवयित्री, गुरुरूपेण च उदयः सामाजिक-दृष्ट्या क्रान्तिकारी घटना आसीत्।

भाषा तथा अभिव्यक्तिः

मुक्ताबाय्याः अभङ्गाः लोकभाषायां मराठी-भाषायां रचिताः। तस्याः वाण्याम् सहजता, अनुभवानां प्रामाणिकता, करुणा, सौम्य-प्रतिरोधः, आत्मविश्वासः च स्पष्टतया दृश्यन्ते। सा स्वतन्त्र-स्त्री-वैचारिक्याः प्रतिनिधिः आसीत्। तया मध्यकालीन-समाजे स्त्रीणां बौद्धिकता, आध्यात्मिक-समानता, स्वतन्त्र-परिचयः, सामाजिक-गरिमा च प्रतिष्ठापिता। सा जागरूक-भारतीय-स्त्री-चेतनायाः प्रारम्भिकी प्रवक्त्री आसीत्, या स्व-जीवनेन वाण्या च स्त्री-सशक्तिकरणस्य मार्गं प्रदर्शितवती।

जीवनस्य अन्तिमः चरणः

किंवदन्तीनुसारम् अल्पायुषि एव मुक्ताबाय्याः देहत्यागः अभवत्। किन्तु तस्याः आध्यात्मिक-प्रभावः वारकरी-परम्परायाम् अद्यापि जीवति। सा महाराष्ट्रस्य प्रारम्भिकी स्त्री-सन्त-कवयित्री आसीत्। तया भक्तिः सामाजिक-समतया सह सम्बद्धा। तस्याः वाण्याम् ज्ञानेश्वर-परम्परायाः दार्शनिक-विस्तारः दृश्यते। सा स्त्री-आध्यात्मिक-नेतृत्वस्य सशक्तम् उदाहरणम्।

सन्त-मुक्ताबाय्याः जीवनं सिद्धयति यत् आध्यात्मिक-महानता आयुः, लिङ्गं, सामाजिक-स्थितिः वा नाधारयति, अपितु अन्तःकरणस्य निर्मलतायामेव आधारितास्ति। तस्याः वाणी अद्यापि समाजं प्रति एतत् सन्देशं ददाति — यदा संसारः द्वेषाग्निना दह्यते, तदा मनुष्येण प्रेम-शान्ति-करुणारूपं जलं भवितव्यम्।

(लेखकः संस्कृति-अध्येता स्तम्भकारश्च अस्ति।)

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता