'आपरेशन् सिन्दूर्' इत्यस्मिन् प्रथमवारस्य भारत-पाक्-द्वन्द्वस्य समये ड्रोन्स् सर्वाधिकं इष्टतमं शस्त्रं जातम्।

नवदिल्ली, 15मेमासः , (हि.स.) युद्धभूमिः परिवर्तते अतः आगामिनः युद्धानि वायुवेगे भविष्यन्ति। इदं एव कारणम् आसीत् यत् 'आपरेशन् सिन्दूर्' इत्यस्मिन् प्रथमस्य भारत-पाक्-द्वन्द्वस्य समये ड्रोन्स् अधिकप्राचीनम् शस्त्रम् अभवत्। ड्रोन्स् इतीदं केवलम् आगामिनः रोबोटिक-युद्धस्य आरम्भः एव अस्ति। आगामि काले त्रीणि अपि सेनाः एकस्मिन् एव वायुवे कार्यं करिष्यन्ति। तदर्थं अन्तरिक्षे अपि परस्परसमन्वयं भवेत्। वायुवेगेन युद्धेन कार्यकाले मानवजीवनस्य हानिः न्यूनीभवति तथा च न्यूनमूल्येन युद्धस्य सञ्चालनं कर्तुं शक्यते।

नवदेहली-नगरस्य वायुसेनायाः प्रेक्षागृहे एरोस्पेस्-पवर्-सेमीनार इत्यस्मिन् शीर्षसैन्याधिकारिभिः एतादृशानि मतानि प्रतिपादितानि। स्वायत्त-रक्षा-चिन्तक-संस्थायाः सेण्टर् फ़ार् एर्-पवर् अण्ड् स्ट्रेटेजिक् स्टडीस् इत्यस्य सहयोगेन संयुक्त-सेमीनारस्य आयोजनं कृतम्। सेमिनारः वरिष्ठसैनिकान्, क्षेत्रविशेषज्ञान्, विशिष्टान् प्रतिभागिनः च सङ्गृह्य वैमानिक-क्षमतायाः वर्धनार्थं अनुरक्षणक्षमतायाः, स्वावलंबनस्य च महत्त्वपूर्णां भूमिकां चर्चयन्। अस्मिन् सेमीनार-मध्ये भारतस्य वायुसेनायाः सुदृढीकरणार्थं नीति-संरचनायाः विषये केन्द्रितानि समूह-परिचर्चाः आसन्। विशेषज्ञाः रक्षा-उत्पादने आत्मनिर्भरतायाः राष्ट्रव्यापीदृष्टेः अनुरूपं अनुरक्षण-कार्यनीतीः स्वीकर्तुं स्वविचारान् व्यञ्जयन्।

वायुसेनायाः प्रमुखः एर्-चीफ्-मार्शल्-ए. पि. सिङ्घ्-वर्यः अवदत् यत्, ड्रोन्स् तथा मानवरहित-एरियल-(यू. ए.) प्रणाल्याः अयं विषयः अतीव प्रासङ्गिकः अस्ति, तत् तथ्यम् अस्ति। अतः युद्धभूमिः परिवर्तिता इति निराकर्तुं न शक्यते। वयं केन्द्रीकृत-वायुशक्तितः विकेन्द्रीकृतं स्वायत्तं च मार्गं प्रति स्थानान्तरं कुर्वन्तः सन्ति। अस्माभिः अवगन्तव्यं यत् यू. ए. प्रणाल्यः वायुशक्तेः विस्तारः अस्ति इति। एतादृशेषु शल्यक्रियासु मानवजीवनस्य सङ्कटः अपि न्यूनः भवति। यथा मया उक्तम् यत् एतत् एर्पवर् इत्यस्य विस्तारः अस्ति, अतः यदा भवान् यू. ए. प्रणाली उपयुञ्जते तदा एर्पवर् इत्यस्य सर्वाणि नियमाः प्रयुज्यन्ते। यदा वयं कौण्टर्-यू. ए. प्रणाल्याः विषये कथयामः, तदा तत् क्याट्-अण्ड्-मौस्-क्रीडा इव भवति

वायुसेनायाः प्रमुखः अवदत् यत् यदा भवान् एकस्मिन् क्षेत्रे तन्त्रज्ञानस्य विकासं करोति तदा प्रति-तन्त्रज्ञानस्य अपि विकासः भवेत् यतः तथैव क्रीडा क्रीडितुं शक्यते इति। अहं मन्यामि यत् वयं 'आपरेशन् सिन्दूर्' इत्यस्मिन् बहु उत्तमं कार्यं कृतवन्तः, तथा च बलयोः मध्ये समन्वयात् एव एतत् शक्यम् अभवत् इति। केन्द्रीयसंस्थायाः साहाय्यं विना एतत् न शक्यते स्म। अस्माकं एकः प्रारूपः अस्ति येन प्रतिवारं वयं एतानि वस्तूनि प्रतिरोधयितुं शक्ताः। सः अवदत् यत्, युद्धक्षेत्रस्य परिवर्तनम् अभवत् इति निराकर्तुं न शक्यते, अतः वयं अवगन्तव्यं यत् ड्रोन्स्, कौण्टर्-यू. ए. सिस्टम्स्, मानवरहित-वायु-सिस्टम्स् च वायुशक्तेः भागाः सन्ति इति। ते सफलाः भवन्ति यतोहि तेषु वायुशक्तेः सर्वाः आन्तरिकगुणाः सन्ति

लेफ्टिनेण्ट् जनरल् विनोद् नाम्बियार्, महानिर्देशकः तथा कर्नल् कमाण्डण्ट्, एवियेषन् कार्प्स्, भारतीयसेना, अवदत् यत्, एषः कार्यक्रमः न केवलं सेमीनार अस्ति, तस्य उद्देश्यः स्पष्टः तात्कालिकः च अस्ति यतः एषः उद्यमस्य सैन्यस्य च संवादाय, भारतीयानां तथा वैश्विकानां संस्थानां नवीनतमप्रौद्योगिकीनां प्रदर्शनाय च मञ्चं प्रददाति। अपि च, स्वदेशीकरणाय, प्रणाल्याः संयुक्तविकासाय च मिलित्वा कार्यं कर्तुं मार्गान् अन्वेष्टुं शक्यते। श्वः युद्धभूमिः निर्णीयते यत् वयं मानवरहितव्यवस्थायाः कियत् प्रभावीरूपेण उपयोगं रक्षणं च कुर्वामः इति। मानवरहित-वायुयानानि पूर्वमेव सम्पूर्णे विश्वे सैन्यस्य कार्यविधानं परिवर्तितवन्तः। अधुना यू. ए. वी.-यानानि बहु-आयामी सन्ति, यतः ते रसदं, सम्प्रेषणं, विद्युन्मानयुद्धं, अन्वेषणं तथा रक्षणं, समुद्रीय-निरीक्षणं, रक्षणं च समर्थयन्ति

एयर्-मार्शल् आशुतोष-दीक्षितः अवदत् यत् त्रिसेवा-ऊर्जायाः निर्माणं, यू. ए. एस्., यू. ए. एस्. तथा कौण्टर्-यू. ए. एस्. मध्ये एकीकरणं च न केवलं आवश्यकं अपितु देशस्य रक्षणार्थं अस्माकं त्रि-सेवाणां परिचालन-स्वतन्त्रतायाः सामरिक-आवश्यकता अपि अस्ति इति। एकस्य सेवायाः कृते न केवलं अग्रिमयुद्धं कर्तुं शक्यते। केवलं सामूहिक-नेतृत्वेन, एकीकृत-व्यवस्थया, सहभागी-परिस्थिति-जागरूकतया च आगामिषु युद्धेषु निर्णायक-विजयान् प्राप्नुयात्। वयं सद्यः एव आपरेशन् सिन्दूर् इत्यस्य प्रथमवार्षिकम् आचर्यामः, यस्मिन् गतिः, शक्तिः, यथार्थता च निर्णायकं परिणामं प्रददात्।

-----------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani