जबलपुरनगरम्, १६ मे-मासः (हि.स.)। भारतस्य न्यायपालिका अधुना चिकित्सालयानामिव चतुर्विंशतिहोराः कार्यशैल्याः व्यवस्थायाः दिशि अग्रे गन्तुम् अर्हति। डिजिटल-परिवर्तनस्य अस्मिन् काले सामान्यजनानां विश्वासस्य संरक्षणमपि तावत् एव आवश्यकम् अस्ति। प्रौद्योगिकी-आधारित-मञ्चाः तादृशाः भवेयुः ये ग्रामीणैः तथा प्रौद्योगिक्यां न्यूनपरिचितैः जनैः अपि सुगमतया अवगन्तुं शक्येरन्। एतदर्थं स्थानीयस्तरे पैरालीगल-वालण्टियर-जनाः सज्जीकर्तव्याः, ये जनान् डिजिटल-न्याय-प्रणाल्या सह संयोजयितुं शक्नुयुः।

एतानि वचनानि देशस्य उच्चतम-न्यायालयस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायमूर्तिः सूर्यकान्तः शनिवासरे मध्यप्रदेशस्य जबलपुर-नगरे आयोजिते राष्ट्रिय-सङ्गोष्ठ्यां उक्तवान्। “फ्रेगमेंटेशन ऑफ फ्यूजन एम्पावरिंग जस्टिस वाया यूनाइटेड डिजिटल प्लेटफार्म इण्टीग्रेशन” इति विषये आयोजितेऽस्मिन् कार्यक्रमे उच्चतम-न्यायालयस्य उच्च-न्यायालयस्य च अनेके न्यायाधीशाः, केन्द्रीय-विधि-न्याय-राज्यमन्त्री अर्जुनराम-मेघवालः तथा मुख्यमन्त्री डॉ.मोहनयादवः अपि उपस्थिताः आसन्।

अस्मात् पूर्वं नेताजी-सुभाषचन्द्र-बोस-सांस्कृतिक-सूचना-केन्द्रे आयोजितायां सङ्गोष्ठ्यां देशस्य मुख्यन्यायाधीशः न्यायमूर्तिः सूर्यकान्तः “फ्रेगमेंटेशन ऑफ फ्यूजन एम्पावरिंग जस्टिस वाया यूनाइटेड डिजिटल प्लेटफार्म इण्टीग्रेशन” इत्यस्य शुभारम्भम् अकरोत्। अस्मिन् अवसरे “एनुअल-रिपोर्ट् : २०२५” इत्यस्यापि विमोचनं कृतम्।

लघवः डिजिटल-पदक्षेपाः भविष्ये महत्क्रान्तेः आधाराः भविष्यन्ति

मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः नर्मदा-नद्याः उदाहरणं दत्त्वा अवदत् यथा अमरकण्टकात् निर्गता लघुधारा अग्रे गत्वा विशालं स्वरूपं धारयति, तथैव न्यायव्यवस्थायां क्रियमाणाः लघवः प्रौद्योगिकी-सुधाराः अग्रिमकाले व्यापक-परिवर्तनस्य आधाराः भविष्यन्ति। तेन उक्तं यत् अद्यतनकाले प्रारब्धाः डिजिटल-मञ्चाः तथा अनुप्रयोगाः न्याय-प्रणालीं अधिक-पारदर्शिनीं, शीघ्रां प्रभाविनीं च कर्तुं साहाय्यं करिष्यन्ति।

तेन उक्तं यत् मध्यप्रदेशे आरक्षक-स्थानकानां, फॉरेन्सिक-प्रयोगशालानां, चिकित्सकीय-प्रणाल्याः, विधिक-कोषस्य, न्यायालयस्य तथा कारागारस्य सूचनाः एकस्मिन् एकीकृत-डिजिटल-मञ्चे संयोजयितुं प्रयासः कृतः अस्ति। एतत् अभिनवं प्रयत्नम् इति वर्णयन् तेन उक्तं यत् भविष्ये अस्य आदर्शस्य देशव्यापिन्या कार्यान्वयनस्य दिशि कार्यं भविष्यति।

कृत्रिमबुद्धिमत्तया लम्बित-प्रकरणानां समाधानस्य प्रयासः

न्यायमूर्तिः सूर्यकान्तः अवदत् यत् न्यायिक-प्रणाल्यां कृत्रिमबुद्धिमत्तायाः उपयोगस्य विषये विशेष-समितिः गठिता अस्ति। एषा समितिः लम्बित-प्रकरणानां शीघ्र-निस्तारणस्य प्रक्रियाणां च अधिक-सक्षमीकरणस्य उपायेषु कार्यं करोति। तेन संकेतः दत्तः यत् अग्रिमकाले अस्मिन् विषये विस्तृता सूचना सार्वजनिकी करिष्यते। तेन उक्तं यत् भारतीय-न्यायपालिका प्रौद्योगिकी-स्वीकारस्य विषये पूर्वमेव अग्रणी आसीत्। कोविड्-महामार्याः समयेऽपि न्यायालयानां कार्यं न बाधितम् अभवत् तथा च भारतस्य डिजिटल-न्याय-आदर्शस्य अन्ताराष्ट्रिय-स्तरे प्रशंसा अभवत्।

डिजिटल-व्यवस्थया प्राचीन-समस्याः पुनः न भविष्यन्ति

देशस्य मुख्यन्यायाधीशः स्वानुभवान् वदन् एकस्य प्राचीन-प्रकरणस्य उल्लेखम् अकरोत्, यस्मिन् जामिन-इत्यादेश-समये कारागारं प्रति न प्रापितः, अतः आरोपितः दीर्घकालं यावत् बद्धः आसीत्। तेन उक्तं यत् नूतन-डिजिटल-प्रणाल्याः प्रवर्तनानन्तरं एतादृशाभ्यः स्थितिभ्यः बहुधा परिहारः शक्यः भविष्यति तथा न्यायिक-प्रक्रिया अधिक-संवेदनशीला त्वरिता च भविष्यति।

मध्यप्रदेशः अधुना डिजिटल-न्याय-आदर्शः भविष्यति : मेघवालः

केन्द्रीय-विधि-मन्त्री मेघवालः अवदत् यत् मध्यप्रदेश-उच्च-न्यायालयस्य एषः प्रयत्नः सामान्यः नास्ति। तेन उक्तं यत् पूर्वं डिजिटल-पुलिस-जालस्य उदाहरणरूपेण चण्डीगढ-नगरस्य नाम गृहीतम् आसीत्, किन्तु अधुना मध्यप्रदेशः आदर्शः भविष्यति। तेन विशेषरूपेण सङ्केत-भाषा-आधारित-डिजिटल-मञ्चस्य प्रशंसा कृता तथा उक्तं यत् श्रवण-वाक्-असमर्थान् जनान् अपि न्याय-प्रक्रियया सह संयोजयितुं एषः प्रयत्नः देशे स्वप्रकारस्य अद्वितीयः उपक्रमः अस्ति। तेन उच्च-न्यायालय-प्रशासनेन शुभकामना दत्ता।

विक्रम-बेताल-कथाभ्यः न्याय-व्यवस्थायाः सन्देशः : मुख्यमन्त्री

मुख्यमन्त्री डॉ.यादवः अवदत् यत् न्यायस्य चर्चा भवेत् तथा सम्राट् विक्रमादित्यस्य उल्लेखः न भवेत्, एतत् असम्भवम्। तेन उक्तं यत् विक्रमादित्यस्य न्याय-परम्परा अद्यापि आदर्शरूपेण स्वीक्रियते। विक्रम-बेताल-कथाः केवलं मनोरञ्जनार्थं न, अपितु प्रशासनस्य, नीत्याः न्यायस्य च गूढ-सन्देशान् ददति। मुख्यमन्त्री अवदत् यत् विज्ञानं प्रौद्योगिकी च मानवजीवनं सुकरं कृतवन्तौ तथा लोकतन्त्रस्य सुदृढीकरणे न्यायपालिकायाः सर्वाधिकं महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति। न्यायव्यवस्थायां प्रचलन्तः प्रौद्योगिकी-नवाचाराः सामान्यजनानां विश्वासं अधिकं दृढं करिष्यन्ति।

डिजिटल-न्याय-व्यवस्थायाः भविष्ये मन्थनम्

सङ्गोष्ठ्यां ई-कोर्ट-प्रणाली, दत्तांश-एकीकरणम्, यूनिफाइड-डिजिटल-प्लेटफार्म तथा प्रौद्योगिकी-आधारित-न्याय-व्यवस्था इत्यादिषु विषयेषु विस्तरेण चर्चा कृता। विशेषज्ञानां मतम् अस्ति यत् एतत् आयोजनं देशस्य भावी-डिजिटल-न्याय-प्रणाल्याः दिशा-निर्धारणे महत्त्वपूर्णः सिद्धः भवितुम् अर्हति। कार्यक्रमस्य समापनावसरे अतिथिभिः सांस्कृतिक-कार्यक्रमे भागं गृहीतवतां बालकानां सम्मानं कृतम्। अस्मिन् काले एकस्याः बालिकायाः पुरस्कार-प्रदानानन्तरं मुख्यन्यायाधीशः सूर्यकान्तः तां स्वक्रोडे धृत्वा स्नेहं प्रदर्शितवान्, येन सभागारः करतलध्वनिभिः गुञ्जितः अभवत्। तेन सर्वेषां प्रतिभागि-बालकानां उत्साहवर्धनं कृत्वा तेषां प्रस्तुतिनां प्रशंसा कृता।

/ Dheeraj Maithani