Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
— डॉ.मयङ्क-चतुर्वेदी
धार-नगरे भोजशाला-माता-सरस्वती-स्थलस्य विषये अद्य न्यायालयस्य निर्णयः सहस्रवर्षपर्यन्तं ज्ञानस्य, शिक्षायाः, कलायाः, संस्कृतेः च मार्गदर्शनं कृतवत्याः अनन्त-चेतनायाः वैश्विकी-स्वीकृतिः इव दृश्यते। विश्वस्य बृहत्तमे मुस्लिम-बहुल-देशे इण्डोनेशिया-देशे, अमेरिकादेशस्य राजधानी-नगर्यां वाशिङ्ग्टन-डी.सी.-मध्ये च षोडश-पाद-उन्नता माता-सरस्वत्याः भव्य-प्रतिमा स्थापिता अस्ति। एतत् प्रमाणयति यत् ज्ञान-देवी कस्यापि मतस्य, जात्याः, देशस्य वा सीमासु न बद्धा अस्ति। कमलासने उपविष्टा वीणा-वादिनी माता-सरस्वती अद्य व्हाइट-हाउस-भवनात् अल्प-दूरे स्थित्वा सम्पूर्णं विश्वं कथयति यत् सभ्यतायाः वास्तविक-शक्तिः शस्त्रेषु न, अपितु शिक्षायां संस्कृतेः च अस्ति।
वस्तुतः भारतस्य मध्यप्रदेशस्य धार-नगरस्य भोजशालायाः विषये न्यायालयस्य निर्णयः पुनः तत् ऐतिहासिकं सांस्कृतिकं च सत्यं प्रकाशयति, यस्य दमनस्य प्रयासः विवाद-राजनीत्योः मध्ये वर्षानुवर्षं कृतः। एषः केवलं भवनस्य प्रश्नः नास्ति, अपितु भारतस्य ज्ञान-परम्परायाः, माता-वाग्देव्याः आराधनायाः, सांस्कृतिक-स्मृतेः च विषयः अस्ति, या भारतभूमेः विश्वस्य सर्वेषु कोणेषु प्रसृता अस्ति।
सनातन-परम्परायां माता सरस्वती केवलं देवी न, अपितु ज्ञान-चेतनायाः प्रतीकरूपा वर्तते। तस्याः हस्ते विद्यमाना वीणा कलायाः प्रतीकं, पुस्तकं ज्ञानस्य सन्देशं, माला साधनायाः प्रेरणां, श्वेत-कमलं पवित्रतायाः द्योतनं च वहति। भारतीय-संस्कृतिः शताब्देभ्यः पूर्वमेव अङ्गीकृतवती यत् शिक्षा केवलं रोजगारस्य साधनं न, अपितु मानव-समृद्धेः मार्गः अस्ति। अतः भारते बालकानां प्रारम्भिक-शिक्षायाः आरम्भः अपि सरस्वती-पूजया सह भवति।मुस्लिम-बहुसङ्ख्यक-देशः अपि सरस्वत्याः महत्त्वं ज्ञातवान्। इण्डोनेशिया-देशस्य जनसंख्यायाः प्रायः अष्टाशीतिः प्रतिशतं मुस्लिम-जनाः सन्ति, हिन्दूनां संख्या तु केवलं त्रि-प्रतिशतं भवति। तथापि तत्रत्य-सर्वकारेण अमेरिकादेशाय माता-सरस्वत्याः प्रतिमा उपहाररूपेण दत्ता, एतादृशः सन्देशः च प्रदत्तः यत् शिक्षा ज्ञानं च कस्यापि मतस्य, सम्प्रदायस्य वा स्वामित्वं नास्ति। इण्डोनेशिया-दूतावासेन अपि स्पष्टतया उक्तं यत् “एषा प्रतिमा धार्मिक-चिह्नात् अधिकं शिक्षायाः, सांस्कृतिक-संवादस्य, जन-जनयोः सम्बन्ध-सुदृढीकरणस्य च माध्यमम् अस्ति।”
इण्डोनेशिया-देशस्य राष्ट्रपतिना प्रतिमा-अनावरण-समयेऽपि उक्तं यत् एषा प्रतिमा जनानां हृदयानि मनांसि च उद्घाटयिष्यति तथा द्वेषं भ्रान्तिं च निवारयिष्यति। अयं सन्देशः अद्य विश्वे अत्यन्तं प्रासङ्गिकः अस्ति। धर्म-संघर्षस्य, कट्टरतायाः, सांस्कृतिक-विरोधस्य च अस्मिन् युगे माता-सरस्वत्याः सन्देशः ज्ञानस्य, संवादस्य, सह-अस्तित्वस्य च सन्देशः अस्ति। अतः अमेरिका-देशेऽपि एषा प्रतिमा आकर्षणस्य केन्द्रं जाता।
वाशिङ्ग्टन-नगरे निर्मिता एषा प्रतिमा अपि तस्य प्रतीकं वर्तते यत् विश्वम् अधुना भारतीय-दर्शनस्य महत्त्वं ज्ञातुम् आरब्धवान्, यत्र शिक्षां दैवी-स्वरूपम् इति मन्यते। यदा विश्वस्य बृहत्तमः मुस्लिम-बहुल-देशः सरस्वतीं ज्ञानस्य विश्व-देवतारूपेण स्वीकर्तुं शक्नोति, तर्हि भारतं स्वस्य सांस्कृतिक-परम्परायाः विषये किमर्थं सङ्कोचं कुर्यात्? भोजशाला-विवादस्य केन्द्रेऽपि अयमेव प्रश्नः दृश्यते। भारतेन स्वस्य शिक्षा-संस्कृतेः परम्परा नूतन-आत्मविश्वासेन विश्वस्य समक्षं स्थापनीया। भोजशाला अस्य जीवितम् उदाहरणं भवितुम् अर्हति।
भोजशाला केवलं भवनं न, अपितु ज्ञानस्य तीर्थ-स्थानम् अस्ति। धार-नगरस्य भोजशाला दीर्घकालात् विवादस्य केन्द्रं वर्तते। इतिहास-विशेषज्ञाः, पुरातत्त्व-विदः, स्थानीय-परम्पराश्च एतत् राजा-भोजेन स्थापितं माता-वाग्देव्याः मन्दिरं संस्कृत-शिक्षा-केन्द्रं च इति मन्यन्ते। परमार-वंशस्य महान् राजा भोजः केवलं शासकः न, अपितु महान् विद्वान्, साहित्यकारः, विद्यायाः संरक्षकः च आसीत्। तस्य राजधानी धार-नगरं वर्षाणि यावत् भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः प्रमुखं केन्द्रम् आसीत्।
भोजशालायां माता-सरस्वत्याः पूजा क्रियते स्म, विद्वत्-सभाश्च आयोज्यन्ते स्म। अतः एतत् “शिक्षणस्य तपोभूमिः” इति प्रसिद्धम् आसीत्। अत्र प्राप्ताः शिलालेखाः, वास्तु-शैली, स्तम्भ-उत्कीर्णनानि, संस्कृत-अभिलेखाश्च भारतीय-ज्ञान-परम्परया सह अस्य स्थालस्य प्रगाढ-सम्बन्धं प्रमाणयन्ति।
अद्यतन-न्यायालय-निर्णयेन भारतीय-पुरातत्त्व-सर्वेक्षणस्य प्रतिवेदनैः च भोजशालायाः विषये अनेकानि महत्त्वपूर्णानि तथ्यानि पुनः प्रकाशं गतानि। सर्वेक्षणे देवालय-वास्तु-शैली, देव-देवतासम्बद्ध-चिह्नानि, कमल-आकृतयः, संस्कृत-शिलालेखाः, हिन्दु-चिह्नानि च प्राप्तानि। अस्याः संरचनायाः बहवः भागाः मूल-हिन्दु-वास्तु-परम्परायाः आधारेण निर्मिताः इत्यपि स्पष्टम् अभवत्। एते प्रमाणानि दृढीकुर्वन्ति यत् भोजशाला मूलतः माता-वाग्देव्याः मन्दिरं शिक्षण-केन्द्रं च आसीत्।
राष्ट्रस्य वास्तविक-शक्तिः तस्य शस्त्रेषु वा आर्थिक-संख्याशास्त्रे वा निहिता नास्ति, अपितु शिक्षायां सांस्कृतिक-चेतनायां च वर्तते। भारतेन तक्षशिला, नालन्दा, विक्रमशिला इत्यादीनि विश्व-प्रसिद्धानि ज्ञान-केन्द्राणि जगते प्रदत्तानि। भोजशाला अपि तस्यैव गौरवशालिन्याः परम्परायाः उत्तराधिकारिणी अस्ति। माता-सरस्वत्याः सन्देशः अस्ति यत् ज्ञानं विनम्रतां जनयति, विनम्रतया समाजः एकीकृतः भवति।
वाशिङ्ग्टन्-नगरे स्थिता माता-सरस्वत्याः प्रतिमा तथा धार-नगरस्य भोजशालायाः संघर्षः संयुक्तरूपेण समानं सन्देशं ददतः इव दृश्येते— या सभ्यता स्वस्य ज्ञान-परम्परां रक्षति, सा एव विश्वस्य भविष्यं निर्माति। इण्डोनेशिया-देशः मुस्लिम-बहुलः सन् अपि भारतस्य ज्ञान-परम्परायाः आदरं करोति। अतः अद्य प्राप्तेन धार-भोजशालायाः न्याय-निर्णयेन दीर्घकालानन्तरं सरस्वती-उपासकेभ्यः नूतनः हर्षः प्राप्तः, सर्वत्र तस्य उत्सवः अपि आचर्यते।
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता