’संस्कृति मंत्री राजेश अग्रवालः केंद्रसर्वकाराय अलिखत् पत्रं, अमेरिकातो भारतम् आनीयते दुर्लभा प्रतिमा’

रायपुरम्, 18 मईमासः (हि.स.)।

विश्वसंग्रहालयदिवसस्य अवसरे छत्तीसगढस्य सांस्कृतिकविरासतया सम्बद्धा एका महती गौरवपूर्णा च वार्ता समुपस्थिता अस्ति। रायपुरस्थितात् महन्तघासीदासस्मारकसंग्रहालयात् चोरिता भगवान् अवलोकितेश्वरस्य दुर्लभा कांस्यप्रतिमा पुनः छत्तीसगढं प्रत्यागन्तुं सज्जा भवति।

प्रायः १९ कोटिरूप्यक-मूल्या एषा ऐतिहासिकी प्रतिमा अमेरिकादेशात् भारतं प्रत्यानीयते तथा राज्यसरकारः तां पुनः रायपुरस्थिते संग्रहालये स्थापयितुं सक्रियप्रयत्नान् करोति।

---

प्रतिमायाः पुनरागमनाय शासनस्य प्रयत्नः

पर्यटन-संस्कृति-धर्मस्वमन्त्री राजेशअग्रवालः सोमवासरे उक्तवान् यत् केन्द्रीयसंस्कृतिमन्त्रिणे गजेन्द्रसिंहशेखावताय पत्रं प्रेष्य प्रतिमायाः छत्तीसगढं प्रत्यावर्तनाय आग्रहः कृतः। उपलब्धसूचनानुसारं प्रतिमा अद्यापि भारतं न प्राप्तवती, किन्तु तस्याः भारतागमनानन्तरं राज्यशासनं तां रायपुरं नेतुं पुनःस्थापनस्य प्रक्रिया च शीघ्रं प्रवर्तयिष्यति। संस्कृतिमन्त्री अग्रवालः प्रतिमायाः स्वागतार्थं दिल्लीगमनस्य अपि सज्जांकरोति।

---

भारतं प्रत्यावर्तिताः प्राचीननिक्षेपाः

उच्यते यत् अमेरिकादेशेन गतवर्षेषु भारताय प्रायः १.४ कोटिडॉलर-मूल्याः ६५७ प्राचीनाः ऐतिहासिकाश्च कलाकृतयः प्रत्यर्पिताः। एतेषु बहुमूल्यधरोहरेषु महन्तघासीदासस्मारकसंग्रहालयात् चोरिता ‘अवलोकितेश्वर’ इति दुर्लभा कांस्यप्रतिमा अपि अन्तर्भवति। अन्तरराष्ट्रीयस्तरे सांस्कृतिकविरासतसंरक्षणस्य तथा चोरितभारतीयधरोहराणां पुनर्प्राप्तेः दिशि एतत् महत्त्वपूर्णा उपलब्धिः मन्यते।

---

सिरपुरस्य गौरवशालिन्याः सम्पदः प्रतीका

एषा प्रतिमा वर्षे १९३९ तमे महासमुन्दजिलायाः विश्वविख्यातात् पुरातात्त्विकस्थलात् सिरपुरस्थितात् लक्ष्मणमन्दिरपरिसरस्य समीपात् प्राप्ता आसीत्। सा तस्मिन् क्षेत्रे प्राप्तानां कांस्यप्रतिमानां विशालभण्डारस्य भागः आसीत्। अनन्तरं सुरक्षितसंरक्षणार्थं तां रायपुरस्थिते महन्तघासीदासस्मारकसंग्रहालये स्थापितवन्तः, किन्तु प्रतिमा चोरिता अभवत् तथा पश्चात् अमेरिकादेशं प्राप्नोत्।

इतिहासविदां मतानुसारं प्रतिमायाः उपरि उत्कीर्णे शिलालेखे ‘द्रौणग्रिदत्त’ इति नाम उल्लिखितम् अस्ति, यः प्राचीनश्रीपुरस्य, वर्तमानसिरपुरस्य च निवासी आसीत्। अनेन अस्याः प्रतिमायाः ऐतिहासिकं सांस्कृतिकं च महत्त्वं अधिकं वर्धते।

अवलोकितेश्वरस्य एषा कांस्यप्रतिमा छत्तीसगढस्य समृद्धबौद्धपरम्परायाः, प्राचीनशिल्पकलायाः तथा सांस्कृतिकपरिचयस्य जीवन्तप्रतीका अस्ति। सिरपुरं प्राचीनकाले बौद्धसंस्कृतेः, स्थापत्यकलायाः तथा कलायाः प्रमुखकेन्द्रम् आसीत्। तस्मात् प्राप्ता एषा प्रतिमा प्रदेशस्य ऐतिहासिकसमृद्धेः महत्वपूर्णं प्रमाणं मन्यते।

---

राज्यसर्वकारस्य औपचारिकप्रयत्नः

संस्कृतिमन्त्री राजेशअग्रवालः स्वपत्रे उल्लेखितवान् यत् एषा प्रतिमा केवलं छत्तीसगढस्य न, अपितु समग्रभारतस्य ऐतिहासिकबौद्धविरासतायाः अमूल्या धरोहराऽस्ति। तेन केन्द्रीयसरकारम् आग्रहः कृतः यत् संस्कृतिमन्त्रालयस्य सम्बद्धसंस्थाभिः च सर्वाः प्रशासनिकाः औपचारिकप्रक्रियाः शीघ्रं सम्पन्नाः कृत्वा प्रतिमा छत्तीसगढशासनाय समर्प्यताम्, येन तां महन्तघासीदासस्मारकसंग्रहालये सुरक्षितरूपेण संरक्ष्य सामान्यजनानां, शोधार्थिनां तथा इतिहासप्रेमिणां दर्शनार्थं उपलब्धां कर्तुं शक्येत।

सः अवदत् यत् विदेशं प्राप्ता एषा ऐतिहासिकी धरोहरः पुनः भारतं प्रत्यागच्छति, यत् सांस्कृतिकविरासतसंरक्षणस्य दिशि अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा उपलब्धिः अस्ति। राज्यशासनं प्रतिमायाः संरक्षण-सुरक्षा-प्रदर्शनार्थं सर्वाः आवश्यकव्यवस्थाः सुनिश्चिताः करिष्यति, येन एषा अमूल्या धरोहरः स्वस्य मूलस्थानस्य परिचयस्य च अनुरूपं सम्मानं प्राप्तुं शक्नुयात्।

---

सांस्कृतिकसम्पदः पुनःप्रतिष्ठापनम्

अवलोकितेश्वरप्रतिमायाः पुनरागमनं प्रदेशस्य लुप्तां सांस्कृतिकविरासतां पुनः प्रतिष्ठापयितुं तथा सिरपुरस्य ऐतिहासिकपरिचयं राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियस्तरे नूतनप्रतिष्ठां दातुं मीलपत्थरवत् सिद्धं भविष्यति।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani