गोरखपुर-नगरम्, १९ मे-मासः (हि.स.)। नव-वर्षेभ्यः पूर्वं यः टेराकोटा-शिल्प-उद्योगः स्व-अस्तित्व-रक्षणस्य समस्याम् अनुभूतवान्, स एव अधुना मुख्यमन्त्रिणः योगी-आदित्यनाथस्य “एक-जनपद-एक-उत्पाद” (ओडीओपी) योजनया ‘लोकल्’ स्तरात् ‘नेशनल’ तथा वैश्विक-विपण्याः स्तरपर्यन्तं दृढां परिचयं प्राप्तवान्। मुख्यमन्त्रिणः योगी-आदित्यनाथस्य ब्राण्डिङ्ग-प्रयत्नैः टेराकोटा-व्यवसायः निरन्तरं विकसितः भवति। अधुना टेराकोटा-शिल्पकाराः सम्पूर्ण-वर्षं कार्ये व्यस्ताः भवन्ति। सम्प्रति दशहरा-दीपावली-उत्सवान् प्रति प्राप्तानां अग्रिम-आदेशानां पूर्त्यर्थं ते दिनरात्रं उत्पाद-निर्माणे संलग्नाः सन्ति। शिल्पकाराणां मतानुसारम् आगामि-उत्सव-ऋतौ दश-कोटि-रूप्यकाधिकस्य व्यापारस्य सम्भावना अस्ति।

टेराकोटा-विपण्याः विस्तारस्य तेन सम्बद्ध-शिल्पकाराणां आर्थिक-उन्नतेश्च श्रेयः योगी-सर्वकारस्य “एक-जनपद-एक-उत्पाद” योजनायै तथा मुख्यमन्त्रिणा योगी-आदित्यनाथेन विविध-मञ्चेषु कृता ब्राण्डिङ्ग-प्रक्रियायै च दीयते। ओडीओपी-योजनायाः मञ्चं प्राप्य टेराकोटा-शिल्पस्य व्यापारः एतादृशीं गतिं प्राप्तवान् यत् अधुना तस्य परिचय: देशस्य सर्वेषु भागेषु जाता। ओडीओपी-योजनायां समावेशानन्तरं टेराकोटा-शिल्पकारेभ्यः संसाधन-सम्बद्धा, वित्तीय-तथा तकनीकी-सहायता प्रदत्ता, येन तस्य विपण्याः निरन्तर-वृद्धिः अभवत्। इलेक्ट्रिक-चाकः, पगमिल-यन्त्रम्, डिजाइन-टेबल-इत्यादीनां प्राप्त्या शिल्पकाराणां कार्यं सरलम् अभवत् तथा उत्पादकता त्रिगुणा चतुर्गुणा वा अभवत्। गुणवत्तायामपि विशेष-सुधारः अभवत्।

सम्प्रति टेराकोटा-शिल्पस्य मूल-ग्रामः औरंगाबादः इत्यस्य सह गुलरिहा, भरवलिया, जंगल-एकला-संख्या-२, अशरफपुर, हाफिज-नगरम्, पादरी-विपणम्, बेलवा, बालापार:, शाहपुर:, सरैया-विपणम्, झुंगिया तथा झंगहा-क्षेत्रस्य अराजी-राजधानी-इत्यादिषु ग्रामेषु एषः उद्योगः वृहद्-स्तरे प्रचलति। ओडीओपी-योजनायां समावेशानन्तरं विपण्याः वृद्ध्या प्रायः एक-तृतीयांश-नव-जनाः अपि टेराकोटा-व्यवसायेन सह सम्बद्धाः अभवन्। गोरखपुरे अधुना ५०० अधिक-परिवाराः टेराकोटा-उद्यमेन सह सम्बद्धाः सन्ति।

टेराकोटा-उत्पादानां याचना विपणीनां च विषये राष्ट्रपतिना पुरस्कृतः शिल्पकारः राजन-प्रजापतिः कथयति यत् दशहरा-दीपावली-उत्सवान् प्रति वर्षारम्भे एव पर्याप्ताः आदेशाः प्राप्ताः। टेराकोटा-सज्जता-उत्पादानां सर्वाधिक-याचना अहमदाबाद, हैदराबाद, बेंगलुरु, चेन्नई, दिल्ली तथा राजस्थानस्य अनेक-नगरात् अस्ति। अद्यापि देशस्य विविध-भागेभ्यः निरन्तरम् आदेशाः प्राप्यन्ते, येन उत्पादन-कार्ये तीव्रता आनिता। उत्सव-ऋतुम् दृष्ट्वा शिल्पकाराः दिवारात्रं परिश्रमं कुर्वन्ति। तेषां परिवारस्य सर्वे सदस्याः अपि अस्मिन् कार्ये साहाय्यं कुर्वन्ति, येन निर्धारित-समये सर्वे आदेशाः पूर्णाः कर्तुं शक्येरन्। राजन-प्रजापतिः वदति यत् मुख्यमन्त्रिणः प्रयत्नैः टेराकोटा-कार्यस्य एतावान् विस्तारः जातः यत् अल्पमपि अवकाशः न लभ्यते। पूर्वं स्थानीय-विपण्यामपि उत्पादानां विक्रयः न भवति स्म, किन्तु अधुना अस्माकं उत्पादानां याचना सम्पूर्ण-देशे अस्ति।

नव-वर्षेषु शिल्पात् उद्यमस्य दिशि प्रवृद्धः टेराकोटा-व्यवसायः

२०१७-वर्षात् पूर्वं टेराकोटा-शिल्पकाराणां समीपे संसाधनानाम् अभावः आसीत्। ते सर्वं कार्यं हस्तेन एव कुर्वन्ति स्म। ओडीओपी-योजनायां समावेशानन्तरं तेषां कृते इलेक्ट्रिक-चक्राणि, पगमिल-यन्त्राणि च प्रदत्तानि। हस्तचालित-चक्रस्य अपेक्षया इलेक्ट्रिक-चक्रे शीघ्रतया कलाकृतयः निर्मीयन्ते। पगमिल-यन्त्रेण चतुर्विंशतिहोरापर्यन्तं आवश्यकायाः मृत्तिकायाः मिश्रण-क्रिया केवलम् एकस्मिन् होरायां सम्पन्ना भवति। अस्य परिणामः अभवत् यत् ये उत्पादाः पूर्वं एकस्मिन् दिने निर्मीयन्ते स्म, ते अधुना केवलं द्वयोः होरयोः निर्मीयन्ते। पूंजी-संकट-निवारणार्थं अनुदान-सहितं सुलभ-ऋण-प्राप्त्या कार्यं अधिकं सरलम् अभवत्। सर्वकारेण शिल्पकारेभ्यः संसाधनानि प्रदाय, विशाल-विपण्याः प्राप्त्यर्थं ब्राण्डिङ्ग्-कार्यक्रमाः अपि क्रियन्ते स्म। महानगरेषु विविध-प्रदर्शन्यः आयोजिताः, शिल्पकाराः पुरस्कारैः सम्मानिताः। राष्ट्रपतये अन्याभ्यः महत्त्वपूर्ण-व्यक्तिभ्यश्च उपहाररूपेण टेराकोटा-उत्पादानां विशेष-प्राथमिकता प्रदत्ता।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan