विश्व-इतिहासे तृतीयः मे-मासस्य दिनाङ्कः अनेकाभिः महत्त्वपूर्णाभिः घटनाभिः प्रसिद्धः अस्ति, किन्तु भारतीयचलच्चित्रस्य सन्दर्भे अस्य दिनस्य विशेषं महत्त्वम् अस्ति। अस्मिन् एव दिने १९१३ तमे वर्षे भारतस्य प्रथम-फीचर-चलच्चित्रस्य ‘राजा हरिश्चन्द्रः’ इत्यस्य प्रदर्शनम् अभवत्।

इदं चलचित्रं तदानीन्तने बम्बई-नगरे (अद्य मुम्बई) प्रदर्शितम् आसीत्, तथा च भारतीय-चलच्चित्र-उद्योगस्य आधारशिलारूपेण एषः ऐतिहासिकः क्षणः मन्यते। अस्य मूक-चलच्चित्रस्य निर्देशनं निर्माणं च दादासाहेब फाल्के इत्यनेन कृतम्, ये भारतीयचलच्चित्रस्य जनकः इति कथ्यन्ते।

‘राजा हरिश्चन्द्रः’ इति चलचित्रं पौराणिककथायाः आधारेण निर्मितम् आसीत्, यस्मिन् सत्यस्य धर्मस्य च कथा पर्दायां प्रस्तुताऽभवत्। तस्मिन् काले प्रौद्योगिकी-संसाधनानां न्यूनतायाः सत्त्वेऽपि अस्य चलचित्रस्य निर्माणं महती उपलब्धिः आसीत्। रोचकं तु एतत् यत् तस्मिन् युगे चलचित्रेषु नारी-अभिनेत्रीणां सहभागः सीमितः आसीत्, अतः कतिपय-नारीपात्राणां भूमिकाः अपि पुरुषैः निर्वूढा।अस्य चलचित्रस्य सफलतया भारते चलचित्र-निर्माणस्य दिशा परिवर्तिता, तथा च अग्रिमेषु वर्षेषु चलचित्र-उद्योगः विशाल-उद्योगरूपेण विकसितः। अद्य भारतीय-चलच्चित्र-उद्योगः विश्वस्य बृहत्तमेषु चलचित्र-उद्योगेषु अन्यतमः अस्ति, यस्य आरम्भः अस्मात् एव ऐतिहासिक-दिनात् सम्बद्धः मन्यते।

एवं तृतीयः मे-मासस्य दिनाङ्कः भारतीयचलच्चित्र-इतिहासे एकं महत्त्वपूर्णं सोपानरूपेण सदा स्मरणीयः भविष्यति।

महत्त्वपूर्णाः घटनाक्रमाः

1660 - स्वीडेन-पोलाण्ड-ऑस्ट्रिया-देशैः ओलिवा-शान्ति-सन्ध्यां हस्ताक्षरिताः।1764 - मीर-कासिमः नाम बंगालस्य नवाबः आङ्ग्लैः पराजितः।1765 - फिलाडेल्फिया-नगरे प्रथमः अमेरिकीय-वैद्यकीय-महाविद्यालयः उद्घाटितः।1845 - चीनदेशस्य कैंटन-नगरे नाट्यगृहे अग्निदुर्घटनायां प्रायः षोडशशताधिकजनानां मृत्युः अभवत्।1896 - वी.के.कृष्ण-मेनन इत्यस्य जन्म (भारतीयराष्ट्रवादी, राजनीतिज्ञः, कूटनीतिज्ञः, भारतस्य पूर्व-रक्षामन्त्री च)।1913 - भारतस्य प्रथमं फीचर-चलच्चित्रं ‘राजा हरिश्चन्द्रः’ प्रदर्शितम्।1919 - अमानुल्लाह-खानेन ब्रिटिश-भारतस्य उपरि आक्रमणं कृतम्।1961 - कमाण्डर-ऐलन-शेपर्डः अन्तरिक्षं गन्तुं प्रथमः अमेरिकीय-यात्री अभवत्।1965 - कंबोडिया-देशेन अमेरिकया सह राजनैतिकसम्बन्धाः समाप्ताः।1989 - हरियाणा-राज्ये देशस्य प्रथमः ५० किलोवाट-क्षमतायुक्तः सौर-ऊर्जा-संयन्त्रः प्रारब्धम्।1993 - संयुक्तराष्ट्रसंस्थया विश्व-पत्रकार-स्वतन्त्रता-दिवसः घोषितः।1998 - यूरोपीय-नेतृभिः ‘यूरो’ इति मुद्रा यूरोपीय-एकीकृत-मुद्रारूपेण स्वीकृता।2002 - अमेरिकी-माध्यमैः परवेज-मुशर्रफस्य जनमत-संग्रहः “लज्जास्पदः जनमत-संग्रहः” इति उक्तम्।2003 - ऑस्ट्रेलिया-देशस्य स्टीव-वॉ इति क्रिकेट-क्रीडकः टेस्ट-क्रिकेटे द्वितीयः सर्वाधिक-धावकः अभवत्।2004 - वेस्टइण्डीज-दलेन इंग्लैण्ड-दलं षष्ठे एकदिवसीय-क्रीडा-प्रतियोगितायां चतुर्भिः विकेट-इत्येतैः पराजितम्।2006 - पाकिस्तान-ईरान-देशयोः मध्ये त्रि-देशीय-गैस-पाइपलाइन-परियोजनातः भारतस्य बहिष्कारार्थं द्विपक्षीय-गैस-सन्धिः कृता। तथा कमलेश-पटेलः ब्रिटिश-हाउस-ऑफ-लॉर्ड्स-मध्ये गैर-दलीय-पीयरत्वेन नियुक्तः।2008 - टाटा-स्टील-लिमिटेड् इत्यस्मै ब्रिटेन-देशे कोयला-खननस्य प्रथमम् अनुज्ञापत्रं प्राप्तम्।2008 - पाकिस्तानी-कारागारे स्थितस्य भारतीय-कारागारिणः सरबजीत-सिंहस्य मृत्युदण्डः अनिश्चितकालं यावत् स्थगितः।2008 - नेपालस्य प्रधानमन्त्री गिरिजा-प्रसाद-कोइराला संविधानसभायै चयनितः।2008 - चिली-देशस्य दक्षिणभागे लास-लागासे-क्षेत्रे सुप्तः ज्वालामुखिः उद्गीर्णः।2013 - चीनदेशे प्रायः षोडशकोटिवर्षपुरातनः डायनासोर-जीवाश्मः प्राप्तः।2016 - ६३तम-राष्ट्रीय-चलच्चित्र-पुरस्काराणां घोषणा अभवत्; मनोज-कुमारः, अमिताभ-बच्चनः, कंगना-रणौत् च सम्मानिताः।2016 - कनाडा-देशस्य अल्बर्टा-प्रदेशे भीषण-वनाग्निना प्रायः ८० सहस्रजनाः सुरक्षितस्थानेषु स्थानान्तरिताः, आर्थिकं च महत् क्षतिः अभवत्।

जन्म

1896 - वी.के.कृष्ण-मेनन1930 - सुमित्रा-सिंहः1935 - सी.के.जैनः1951 - अशोक-गहलोतः1955 - रघुवर-दासः1955 - उमा-भारती1958 - कमल-रानी-वरुणः1968 - अर्जुन-मुण्डः1977 - मरियम-मिर्जाखानी (फील्ड्स-मेडल-प्राप्ता प्रथम-नारी-गणितज्ञा)

निधनम्

1969 - डॉ.जाकिर-हुसैनः (भारतस्य तृतीयः राष्ट्रपतिः)1981 - नरगिसः1988 - प्रेमेन्द्र-मित्रः2000 - शकुंतला-परांजपे2005 - जगजीत-सिंह-अरोरः2006 - प्रमोद-महाजनः2021 - जगमोहन-मल्होत्रः2025 - शिवानन्द-बाबा

महत्त्वपूर्णाः अवसराः

अन्ताराष्ट्रिय-पत्रकार-स्वतन्त्रता-दिवसः अन्ताराष्ट्रिय-सूर्य-दिवसः

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता