- डॉ. मयंक चतुर्वेदी

यदा यदा मानवसभ्यता आकाशं प्रति दृष्टिं कृतवती, तदा तदा सा तारकाणां सह स्वजीवनस्य अनन्ताः संभावनाः अपश्यत्। अद्य तस्मिन्नेव विस्तारे भारतं स्वस्य सशक्तां उपस्थितिं दत्तवान् अस्ति। कदाचित् सीमितसंसाधनैः आरब्धं भारतम् अधुना स देशः अभवत् यः वैश्विके अन्तरिक्षमानचित्रे विश्वसनीयतायाः पर्यायः जातः अस्ति। एषः विश्वासः सफलप्रक्षेपणाणां वैज्ञानिकसिद्धीनां च परिणामः अस्ति, किन्तु तेन सह एकया व्यापकदृष्ट्या, नीतिसंशोधनैः, निजीक्षेत्रस्य सहभागेन, युवप्रतिभानां च संगमे निर्मितः अस्ति।

केंद्रीयराज्यमन्त्रिणो (स्वतंत्रप्रभारः) डॉ. जितेन्द्रसिंहस्य एतत् वक्तव्यं अस्मिन् विषये भारतस्य प्रतिबद्धताम् अधिकां स्पष्टयति। तेन उक्तं यत् भारते निजीक्षेत्रस्य अन्तरिक्षनिवेशः गतपञ्चवर्षेषु 600 मिलियन अमेरिकी डॉलरतः अधिकः अभवत्। एषः आंकः न साधारणः, यस्मिन् देशस्य आर्थिकवृद्धेः अनेके अवसराः निहिताः सन्ति।

अधुना भारतसर्वकारः अन्तरिक्षसम्बद्धविषयान् केवलं वैज्ञानिकप्रयोगशालासु न सीमितवान्, अपि तु तान् विश्वविद्यालयेषु महाविद्यालयेषु च प्रापयितुं लक्ष्यं निर्धारितवती। प्रथमचरणे सप्त अन्तरिक्षप्रयोगशालानां स्थापना योजनायाः अन्तर्गतं छात्राः उपग्रहप्रणाली, रॉकेटविज्ञानं, मिशनडिजाइनं च व्यावहारिकतया अधिगच्छेयुः। एषः प्रयत्नो भारतस्य अन्तरिक्षभविष्यस्य आधारं दृढं करिष्यति। यदा छात्राः स्वमहाविद्यालयेषु एव उपग्रहडिजाइनं मिशनयोजनां च शिक्षिष्यन्ति, तदा ते भविष्यस्य मिशनान् अपि निर्मास्यन्ति।

अस्मिन् सन्दर्भे इन-स्पेस- अध्यक्षः डॉ. पवनगोयनका अपि उक्तवान् यत् निजीक्षेत्रं अधुना मूल्यशृंखलायाः सर्वेषु अंशेषु सक्रियतया सहभागं करोति। 2019 वर्षे यत्र अन्तरिक्षस्टार्टअप्स संख्या अत्यल्पा आसीत्, तत्र 2026 वर्षारम्भे सा संख्या 400 अधिका अभवत्। एते स्टार्टअप्स प्रक्षेपणयाननिर्माणे, उपग्रहविकासे, पेलोडनिर्माणे, भूमिसंरचनायां, डाटासेवासु च सक्रियाः सन्ति। इन-ऑर्बिट सेवाः, सैटेलाइट सर्विसिंग, स्पेस डाटा एनालिटिक्स इत्यादिषु अपि भारतं शीघ्रं प्रगच्छति।

पूर्वं अन्तरिक्षकार्यक्रमाः केवलं सरकारीसंस्थासु सीमिताः आसन्, परन्तु अधुना एषः क्षेत्रः उद्यमिता-नवाचारयोः केन्द्रं जातः अस्ति। एतस्य वेगस्य संरक्षणार्थं सरकारेण अनेकाः योजनाः आरब्धाः सन्ति—1000 कोटिरूप्यकाणां वेंचरकैपिटलफण्डः, 500 कोटिरूप्यकाणां टेक्नोलॉजी एडॉप्शन फण्डः, सीडफण्डयोजना च यत्र 1 कोटिरूप्यकपर्यन्तं अनुदानं दीयते। एतासां योजनानां उद्देश्यं वित्तीयसहाय्येन सह विचारान् वास्तविकउत्पादेषु परिवर्तयितुम् अस्ति।

अन्तरिक्षक्षेत्रे सफलता केवलं तकनीकाधारितं न भवति, अपि तु उच्चस्तरीयमानवप्रशिक्षणम् अत्यावश्यकम् अस्ति। अद्यपर्यन्तं 17 विशेषप्रशिक्षणकार्यक्रमाः सम्पन्नाः सन्ति, यत्र 900 प्रतिभागिनः उपग्रहनिर्माणे, प्रक्षेपणप्रणालीषु, अन्तरिक्षसाइबरसुरक्षायां च प्रशिक्षिताः सन्ति।

अतः भारतस्य अन्तरिक्षकार्यक्रमः अधुना वैश्विकसहयोगस्य केन्द्रं जातः अस्ति। भारतस्य साझेदारी 45 देशान् अतिक्रम्य विस्तारिता अस्ति। सिंगापुर तथा संयुक्त अरब अमीरात इत्यादिभिः सह समझौताः, अन्ताराष्ट्रियमञ्चेषु भारतीयकम्पनीनां सहभागः, स्टार्टअप्सस्य वैश्विकबाजारेषु प्रवेशः—एते सर्वे महत्वपूर्णाः कदमाः सन्ति।

भारतीयअन्तरिक्षअनुसन्धानसंस्थायाः भूमिका अस्मिन् क्षेत्रे अत्यन्तं महत्वपूर्णा अस्ति। चन्द्रयानम्, मंगलयानम्, शतानि सफलप्रक्षेपणानि च भारतं विश्वसनीयअन्तरिक्षशक्तिरूपेण स्थापितवन्ति। डॉ. विक्रमसाराभायस्य दृष्टिकोणः अद्यापि प्रासंगिकः अस्ति—अन्तरिक्षप्रौद्योगिकी केवलं प्रतिष्ठार्थं न, अपि तु समाजविकासाय उपयोग्या भवेत्।

अद्य भारते अन्तरिक्षप्रौद्योगिकी शिक्षायां, कृषौ, मौसमपूर्वानुमाने, आपदाप्रबन्धने, संचारे च प्रयुज्यते। वैश्विक अन्तरिक्षअर्थव्यवस्था 500 बिलियन डॉलराधिकं अस्ति, भारतस्य लक्ष्यं तस्मिन् स्वस्य अंशं वर्धयितुम् अस्ति। निजीक्षेत्रः, स्टार्टअप्स च अस्मिन् लक्ष्ये मुख्यभूमिकां निर्वहन्ति।

अन्ते वक्तव्यं एतदेव यद्भारतस्य अन्तरिक्षयात्रा विश्वासस्य, दृष्टेः, सामूहिकप्रयत्नस्य च फलम् अस्ति। अद्य विश्वं यदा भारतं प्रति पश्यति, तदा सः एकं विश्वसनीयसहयोगी, नवाचारीशक्ति, प्रेरणास्रोतश्च इति दृश्यते।

---------------

हिन्दुस्थान समाचार