रायपुरम् 21 मईमासः (हि.स.)।

छत्तीसगढ़ः शनैः शनैः भारतस्य तेषु राज्येषु सम्मिलितः भवति, ये अन्ताराष्ट्रियपर्यटनमानचित्रे स्वकीयां पृथक्परिचयं निर्मान्ति। यः राज्यः कदाचित् केवलं खनिजसम्पदा तथा वनसम्पत्तेः कृते परिचितः आसीत्, सः अद्य स्वस्य प्राकृतिकसौन्दर्येन, जनजातीयसंस्कृत्या, शान्तवातावरणेन तथा आधुनिकपर्यटनसुविधाभिः विदेशीयपर्यटकान् आकर्षयति।

२०२५तमे वर्षे ८२० विदेशीयपर्यटकानां राज्यागमनम् अस्य परिवर्तनस्य महत्त्वपूर्णः संकेतः मन्यते। एषा संख्या यद्यपि विशालपर्यटनराज्यानां तुलनायां न्यूनास्ति, तथापि छत्तीसगढ़सदृशस्य अपेक्षया नवीनपर्यटनगन्तव्यस्य कृते एषा उपलब्धिः महत्त्वपूर्णा मन्यते।

प्रकृतेः संस्कृतेश्च अद्वितीयः संगमः

छत्तीसगढ़स्य महान् विशेषः तस्य अस्पृष्टप्राकृतिकसौन्दर्यम् तथा जीवन्तजनजातीयसंस्कृतिः अस्ति। अत्र स्थिताः घनवनाः, पर्वतश्रेण्यः, जलप्रपाताः तथा शान्तघाट्यः पर्यटकान् प्राकृतिकशान्तेः अनुभवम् ददति।

चित्रकोटजलप्रपातः भारतस्य “नियाग्राफॉल” इति कथ्यते। वर्षाकाले अस्य विशालजलधारा विदेशीयपर्यटकान् अत्यधिकं आकर्षयति। तीरथगढ़जलप्रपातः तु स्वस्य बहुस्तरीयजलधाराभिः हरितिम्ना च प्रकृतिप्रेमिणां प्रथमपसन्दः भवति। कांगेरघाटीराष्ट्रियोद्यानं जैवविविधतायाः तथा गुफानां कृते प्रसिद्धम् अस्ति। अत्र लभ्यमानाः दुर्लभवन्यजीवाः, घनवनानि तथा प्राकृतिकगुफाः विदेशीयसैलानिभ्यः रोमाञ्चकानुभवं प्रददति।

बस्तरः : अन्ताराष्ट्रियपर्यटनस्य नूतनं मुखम्

बस्तरक्षेत्रम् अद्य राज्यस्य पर्यटनविकासस्य महान् केन्द्ररूपेण उद्भवति। अत्रत्याः जनजातीयसंस्कृतिः, हस्तशिल्पम्, पारम्परिकजीवनशैली तथा लोककला विश्वस्य पर्यटकान् आकर्षयन्ति। विशेषतः बस्तरदशहरा विदेशीयपर्यटकानां कृते अद्भुतः सांस्कृतिकानुभवः जातः अस्ति। एषः दशहरा देशस्य अन्यभागेभ्यः सर्वथा भिन्नः अस्ति तथा प्रायः ७५ दिवसपर्यन्तं चलन्तीभिः अद्वितीयपरम्पराभिः प्रसिद्धः अस्ति।

राज्यसर्वकारः चित्रकोटक्षेत्रे लक्जरीटेण्टसिटी तथा “चित्रकोटस्वदेशीप्रकृतिविश्रामकेन्द्र” इत्यादिषु परियोजनासु कार्यं करोति। एतासां परियोजनानां उद्देश्यं बस्तरक्षेत्रं विश्वस्तरीयईकोटूरिज्म तथा सांस्कृतिकपर्यटनकेन्द्ररूपेण विकसितुम् अस्ति।

छत्तीसगढ़सर्वकारस्य विशेषः उपक्रमः

पर्यटनसंस्कृतिमन्त्रिणा राजेशअग्रवालेन उक्तं यत् मुख्यमन्त्रिणः विष्णुदेवसायस्य नेतृत्वे छत्तीसगढ़ं वैश्विकपर्यटनगन्तव्यरूपेण विकसितुं राज्यसरकारः निरन्तरं कार्यं करोति। तेन उक्तं यत् छत्तीसगढ़स्य प्राकृतिकसौन्दर्यम्, जनजातीयसंस्कृतिः, ऐतिहासिकविरासत् तथा आत्मीयता विश्वस्य पर्यटकान् आकर्षयितुं अद्भुतक्षमतां धारयन्ति। तेन अग्रे उक्तं यत् राज्यसर्वकारः पर्यटनस्थलेषु आधुनिकसुविधानां विस्तारम्, उत्तमसम्पर्कमार्गान्, सुरक्षितवातावरणम्, प्रकृतिपर्यटनम् तथा सांस्कृतिकपर्यटनस्य प्रोत्साहनाय निरन्तरं प्रयत्नशीलः अस्ति। बस्तर, सरगुजा, मैनपाट तथा जशपुर इत्यादीनां क्षेत्राणां अन्ताराष्ट्रियपर्यटनमानचित्रे स्थापना कृते विशेषयोजनाः क्रियन्ते।

अग्रवालेन उक्तं यत् पर्यटनं केवलं राज्यस्य परिचयं दृढं न करोति, अपितु स्थानीयजनानां कृते जीविकास्वजीविकयोः नूतनान् अवसरान् अपि सृजति। आगामिवर्षेषु छत्तीसगढ़ः विदेशीयपर्यटकानां कृते भारतस्य नूतनम् आकर्षकं च पर्यटनकेन्द्रं भविष्यति। राज्यसर्वकारेण तथा छत्तीसगढ़पर्यटनमण्डलेन पर्यटनक्षेत्रं नूतनशिखरपर्यन्तं नेतुं निरन्तरं प्रयत्नाः क्रियन्ते। आधुनिकपर्यटनसुविधानां विकासः, उत्तमसडकसम्पर्कः, पर्यटकसुरक्षा, डिजिटलप्रचारप्रसारः तथा पर्यटनाधोसंरचनायाः विस्तारः छत्तीसगढ़ं राष्ट्रियस्तरे एव न, अपितु अन्तरराष्ट्रीयपर्यटनजगति अपि सुदृढां उपस्थितिं दापयति।

जशपुरम् अपि आकर्षणकेन्द्रं भवति

मैनपाट क्षेत्रं “छत्तीसगढ़स्य शिमला” इति कथ्यते। अत्रत्यं शान्तवातावरणम्, शीतलजलवायुः तथा तिब्बतीयसंस्कृतिः पर्यटकान् आकर्षयति। जशपुरम् तु स्वस्य हरितघाटीभिः, पर्वतीयक्षेत्रैः तथा जैवविविधतया प्रसिद्धिं प्राप्नोति। अत्र प्रकृतिपर्यटनस्य तथा एडवेञ्चरटूरिज्म इत्यस्य अपराः सम्भावनाः विकसिताः क्रियन्ते।

सरगुजायाः मैनपाटे अस्ति ‘उल्टापानी’ स्थलं

छत्तीसगढ़स्य सरगुजाजनपदे स्थितं मैनपाट भ्रमणार्थं अत्यन्तसुन्दरस्थलेषु अन्यतमम् अस्ति। मैनपाट क्षेत्रं ‘छत्तीसगढ़स्य शिमला’ इति अपि कथ्यते। अत्रत्यं वातावरणं अत्यन्तं रमणीयं भवति। अस्य कारणेन जनाः सर्ववर्षं भ्रमणार्थम् अत्र आगच्छन्ति। मैनपाटे टाइगरप्वाइण्ट्, मेहताप्वाइण्ट्, दलदली, फिशप्वाइण्ट् इत्यादीनि बहूनि दर्शनीयस्थलानि प्रसिद्धानि सन्ति। मैनपाटस्य बिसरपानीग्रामे ‘उल्टापानी’ नामकं स्थानम् अपि अस्ति।

‘उल्टापानी’

नाम्नैव ज्ञायते यत् अत्र जलं विपरीतरूपेण प्रवहति। अर्थात् अधोगामिनः ढालस्य विपरीतं जलं अधःस्थलात् ऊर्ध्वदिशि प्रवहति। एतत् स्थानं गुरुत्वाकर्षणस्य नियममपि निष्फलं करोति इव दृश्यते। अत्र एकः लघुपाषाणः जलस्य अधःभागात् निर्गच्छति, यत्र जलं सामान्यरूपेण अधोगामिन्या दिशया न प्रवहति, अपितु विपरीतरूपेण ऊर्ध्वदिशि गच्छति। अस्य कारणेन अस्य स्थलस्य नाम ‘उल्टापानी’ इति जातम्।

अत्र जलं कथं विपरीतरूपेण प्रवहति इति वैज्ञानिकानाम् अपि रहस्यमेव अस्ति।

उत्तमसुरक्षया वर्धितः पर्यटकानां विश्वासः

केचन वर्षपूर्वं बस्तरक्षेत्रं नक्सलवादस्य कारणेन पर्यटनार्थं चुनौतीपूर्णम् आसीत्। किन्तु अधुना सुरक्षाव्यवस्थायाः सुदृढीकरणेन, मार्गविकासेन तथा प्रशासनिकप्रयत्नैः वातावरणे महान् परिवर्तनम् अभवत्। पर्यटकाः अधुना बस्तरं तथा अन्यक्षेत्राणि पूर्वापेक्षया अधिकसुरक्षितानि मन्यन्ते। एतदेव कारणं यत् देशीयविदेशीयपर्यटकानां संख्या वर्धमाना दृश्यते।

अन्ताराष्ट्रियस्तरे वर्धमाना छत्तीसगढ़स्य परिचयः

अद्यतनकाले संयुक्तराष्ट्रस्य मार्गदर्शिका तथा हिवाप्रशिक्षणपरामर्शसंस्थायाः संस्थापिका किर्सीह्यवारिनेन इत्यस्याः बस्तरस्य षड्दिवसीययात्रा छत्तीसगढ़पर्यटनाय वैश्विकमञ्चे नूतनां पहचानं दत्तवती। तया बस्तरस्य जनजातीयसंस्कृतेः, प्राकृतिकसौन्दर्यस्य तथा स्थानीयसमुदायानां जीवनशैलस्य प्रशंसा कृता तथा एतत् विश्वस्य कृते अद्वितीयं पर्यटनानुभवं कथितम्।

एतादृश्यः अन्ताराष्ट्रिययात्राः छत्तीसगढ़स्य वैश्विकपरिचयं सुदृढीकुर्वन्ति तथा भविष्ये अधिकविदेशीयपर्यटकान् आकर्षयितुं सहायकाः भविष्यन्ति।

नूतनपरिचयं प्रति अग्रे गच्छति छत्तीसगढ़ः

अद्य छत्तीसगढ़ः केवलं राज्यं न, अपितु प्रकृतेः, संस्कृतेः तथा आत्मीयतायाः पूर्णः एकः अनुभवः भवति, यं विश्वं समीपतः अनुभूतुम् इच्छति। यदि सरकारस्य योजनाः एतस्यां गतौ एव अग्रे गमिष्यन्ति, तर्हि आगामिवर्षेषु छत्तीसगढ़ः भारतस्य प्रमुखेषु अन्तरराष्ट्रीयपर्यटनस्थलेषु सम्मिलितः भवितुम् अर्हति। एषः परिवर्तनः न केवलं राज्यस्य परिचयं दृढं करिष्यति, अपितु स्थानीयार्थव्यवस्थायाः तथा जीविकानान्नूतनावसराणां च गतिर्वर्धिष्यते।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani