-डॉ. निवेदिता शर्मा

यदा कस्यचित् देशस्य नवजातशिशवः सुरक्षितरूपेण जन्म ग्रहीतुं प्रारभन्ते, मातरः उत्तमस्वास्थ्यसुविधाः प्राप्नुवन्ति, बालकेभ्यः समये टीकाकरणं पोषणं च उपलब्धं भवति, तदा ज्ञातव्यं यत् विकासः भूमिस्तरे दृश्यते। भारते गतकेषु वर्षेषु मातृशिशुस्वास्थ्यस्य क्षेत्रे यः परिवर्तनः अभवत्, तेन स्वास्थ्यसेवानां सम्पूर्णं चित्रं परिवर्तितम्। ग्राम्याङ्गनबाडीकेन्द्रेभ्यः आरभ्य आधुनिकडिजिटलहेल्थसिस्टम् पर्यन्तं बालकानां उत्तमभविष्याय व्यापकसंरचना निर्मिता अस्ति।

स्विट्जरलैण्डदेशस्य जिनेवानगरे आयोजितायां ७९ तमे विश्वस्वास्थ्यसभायां केन्द्रीयस्वास्थ्यपरिवारकल्याणमन्त्री जगतप्रकाशनड्डाजी इत्यनेन महिलानां बालकानां किशोराणां च स्वास्थ्यसम्बद्धे भारतस्य प्रतिबद्धता पुनरुक्ता। येन विश्वासेन भारतस्य उपलब्धयः विश्वस्य पुरतः स्थापिताः, स एव अस्य परिवर्तनस्य प्रमाणम् अस्ति। प्रधानमन्त्रिणो नरेन्द्रमोदिनो नेतृत्वे केन्द्रसरकारेण स्वास्थ्यसेवानां अन्तिमव्यक्तिपर्यन्तं प्रसारणस्य लक्ष्यं निर्धारितम्। तस्मिन्नेव काले मध्यप्रदेशे डॉ. मोहनयादवः सहिताः विविधराज्यसरकाराः एतत् भूमिस्तरे कार्यान्वितवन्तः। फलस्वरूपम् अद्य भारतः बालकानां मातॄणां च स्वास्थ्यसंरक्षणस्य क्षेत्रे विश्वस्य समक्षं दृढम् उदाहरणरूपेण उद्भासते।

भारतः २००५ वर्षतः पार्टनरशिपफॉरमैटरनलन्यूबॉर्नएण्डचाइल्डहेल्थ अर्थात् पीएमएनसीएच इत्यनेन सह सम्बद्धः अस्ति। अद्य भारतः अस्मिन् सङ्गठने बोर्डस्य उपाध्यक्षः तथा स्थायीसमीतेः अध्यक्षः अस्ति। प्रतिवर्षं २० लक्षडॉलरमितां स्थाय्यानुदानराशिं प्रदाय भारतेन एषः सन्देशः दत्तः यत् सः केवलं स्वदेशपर्यन्तं सीमितः नास्ति, अपितु वैश्विकस्वास्थ्यव्यवस्थायामपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। भारतेन विश्वाय एतदपि प्रदर्शितं यत् सीमितसंसाधनेष्वपि विशालस्तरे स्वास्थ्यसेवाः प्रदातुं शक्यन्ते।

मोदीसर्वकारस्य प्रमुखासु स्वास्थ्ययोजनासु आयुष्मानभारतयोजना विशेषरूपेण उल्लिख्यते। अस्याः योजनायाः माध्यमेन निर्धनानां निम्नमध्यमवर्गीयकुटुम्बानां कृते चिकित्साचिन्ता बहुधा न्यूनीकृता। लक्षशः बालकाः गम्भीररोगाणां चिकित्सासुविधां प्राप्तवन्तः। देशव्यापिनः स्थापिताः हेल्थएण्डवेलनेसकेन्द्राणि अद्य चिकित्सां प्रदातुं सह बालकानां महिलानां च स्वास्थ्यसंरक्षणस्य दृढाधाराः अभवन्। अत्र टीकाकरणम्, पोषणपरीक्षणम्, एनीमियानियन्त्रणम् तथा प्राथमिकचिकित्सा इत्यादयः सेवाः निरन्तरं प्रदीयन्ते।

भारते बालमृत्योः एकं महत् कारणं दीर्घकालपर्यन्तं टीकाकरणस्य अभावः आसीत्। एतत् दृष्ट्वा केन्द्रसरकारेण मिशनइन्द्रधनुष इति अभियानं मिशनमोडेन कार्यान्वितम्। अस्य अभियानस्य माध्यमेन दूरस्थानि आदिवासीक्षेत्राणि पर्यन्तं टीकाकरणसेवाः सफलतया प्रापिताः। कोविडमहामारिकाले अपि बालकानां गर्भवतीमहिलानां च टीकाकरणकार्यक्रमः बाधितः न अभवत्। डिजिटलट्रैकिङ्ग तथा भूमिस्तरे आशाकार्यकर्तृणां आङ्गनबाडीकार्यकर्तॄणां च प्रयासैः एतदभियानं नूतनशक्तिं प्राप्तम्। अनेनैव कारणेन शिशुमृत्युदरः मातृमृत्युदरश्च निरन्तरं न्यूनौ भवतः।

पोषण-अभियानेन कुपोषणविरुद्धा लढाई

भारते कुपोषणं गम्भीरा सामाजिकस्वास्थ्यसमस्या आसीत्। अस्य निवारणार्थं प्रारब्धः पोषणअभियानः अद्य जनान्दोलनरूपं प्राप्तवान्। गर्भवतीमहिलाभ्यः, बालकेभ्यः तथा किशोरीभ्यः पौष्टिकाहारः प्रदातुं केन्द्रराज्यसरकाराः संयुक्तरूपेण कार्यं कुर्वन्ति। विद्यालयेषु मिड्डेमील् तथा आङ्गनबाडीकेन्द्रेषु पोषणाहारवितरणव्यवस्था सुदृढीक्रियते। “पोषणपखवाडा” तथा “पोषणमाह” इत्यादयः कार्यक्रमाः जनजागरणे महतीं भूमिकां निर्वहन्ति। प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अपि अनेकमञ्चेषु कुपोषणमुक्तभारतस्य आह्वानं कृतवान्।

किशोरस्वास्थ्ये वर्धितः केन्द्रबिन्दुः

भारतः तेषु प्रारम्भिकदेशेषु सम्मिलितः अस्ति येन किशोरस्वास्थ्यसम्बद्धः पृथक् राष्ट्रियकार्यक्रमः आरब्धः। वर्षे २०१४ आरब्धेन अनेन कार्यक्रमेण विद्यालयानां, सामुदायिककेन्द्राणां तथा स्वास्थ्यसंस्थानानां माध्यमेन युवभ्यः स्वास्थ्यसेवाः प्रदत्ताः। अद्य किशोराणां मध्ये मानसिकखिन्नता, एनीमिया तथा जीवनशैलीसम्बद्धरोगाणां समस्याः वर्धन्ते। एतादृशे समये सरकारस्य अयं प्रयासः भाविपीढीं स्वस्थां जागरूकां च निर्मातुं महत्त्वपूर्णः मन्यते।

मध्यप्रदेशे स्वास्थ्यसेवानां विस्तारः

मुख्यमन्त्रिणः डॉ. मोहनयादवस्य नेतृत्वे मध्यप्रदेशसरकारः बालकानां मातॄणां च स्वास्थ्यसम्बद्धं विशेषाभियानं सञ्चालयति। राज्ये कुपोषणविरुद्धं निरन्तरं अभियानानि सञ्चाल्यन्ते। आङ्गनबाडीकेन्द्राणि आधुनिकसुविधाभिः संयोज्यन्ते तथा बालकानां स्वास्थ्यनिगराणी डिजिटलमाध्यमेन सुदृढीक्रियते। प्रदेशसरकारेण आदिवासीदूरस्थक्षेत्रेषु मोबाइलमेडिकलयूनिट्स् इत्यासां संख्या वर्धिता। जिलाचिकित्सालयेषु तथा प्राथमिकस्वास्थ्यकेन्द्रेषु नवजातशिशुदेखभालयूनिट्स् इत्यासां विस्तारः कृतः। संस्थागतप्रसवानां प्रोत्साहनात् मातृशिशुमृत्युदरे सुधारः दृष्टः।

उत्तरप्रदेशे इन्सेफेलाइटिसरोगे नियन्त्रणम्

मुख्यमन्त्रिणः योगिजी इत्यस्य नेतृत्वे उत्तरप्रदेशः बालस्वास्थ्यस्य क्षेत्रे उल्लेखनीयकार्यं कृतवान्। पूर्वीयउत्तरप्रदेशे वर्षानुवर्षं बालकानां प्राणहरणकारिणी इन्सेफेलाइटिसरोगः राज्यसरकारस्य महती उपलब्धिः मन्यते। स्वच्छताअभियानम्, टीकाकरणम्, उत्तमचिकित्सा तथा जनजागरणस्य कारणेन अस्मात् रोगात् जायमानमृत्युषु महती न्यूनता अभवत्। राज्ये नवीनमेडिकलकॉलेजानां स्वास्थ्यसंस्थानानां च स्थापना अपि स्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणं कृतवती।

गुजरात तथा असमराज्ययोः प्रौद्योगिकीयाधारितः स्वास्थ्यआदर्शः

अद्य गुजरातराज्येन डिजिटलस्वास्थ्यसेवानां सुदृढीकरणे विशेषः बलः दत्तः। नवजातशिशूनां देखभालार्थं विशेषयूनिट्स् स्थापिताः तथा ग्राम्यक्षेत्रेषु मोबाइलस्वास्थ्यसेवाः प्रेषिताः। असमराज्ये मातृशिशुस्वास्थ्यसेवासु शीघ्रं सुधारः दृष्टः। राज्ये चिकित्सासंरचना सुदृढीकृता तथा टीकाकरणपोषणकार्यक्रमाः व्यापकस्तरे कार्यान्विताः।

पर्वतीयदूरस्थक्षेत्राणि पर्यन्तं प्राप्नुवन्ति स्वास्थ्यसेवाः

उत्तराखण्डे मुख्यमन्त्रिणः धामीजी इत्यस्य सर्वकारेण पर्वतीयक्षेत्रेषु स्वास्थ्यसेवाः प्रापयितुं टेलीमेडिसिन् तथा मोबाइलहेल्थयूनिट्स् इत्ययोः उपयोगः वर्धितः। अनेन दूरवर्तीक्षेत्रेषु स्थितेभ्यः बालकेभ्यः समये चिकित्सा उपलब्धा भवति। एवं प्रकारेण अन्येषु राज्येष्वपि स्थानीयावश्यकतानुसारं स्वास्थ्यआदर्शाः विकसिताः भवन्ति। कुत्रचित् पोषणे बलं दीयते, कुत्रचित् डिजिटलस्वास्थ्यसेवासु। एतेषां प्रयासानां कारणेन स्वास्थ्यक्षेत्रे सकारात्मकस्पर्धा वर्धिता।

एतदेव कारणं यत् अद्य भारतस्य परिचयः विश्वस्य विशालतमस्वास्थ्यसेवाअभियानानां सफलसञ्चालकराष्ट्ररूपेण अपि भवितुम् आरब्धः। मातृमृत्युदरे शिशुमृत्युदरे च अभवन् न्यूनता, टीकाकरणव्याप्तौ वृद्धिः तथा पोषणसुधारः इत्यादयः संकेताः अस्य परिवर्तनस्य पुष्टि कुर्वन्ति। नूनं केन्द्रराज्यसर्वकारयोः संयुक्तप्रयासाः एतत् सिद्धं कृतवन्तः यत् यदि राजनैतिकेच्छाशक्तिः दृढा भवेत् तर्हि स्वास्थ्यसेवानां लाभः समाजस्य अन्तिमव्यक्तिपर्यन्तं प्रापयितुं शक्यते।

(लेखिका मध्य प्रदेश बाल अधिकार संरक्षण आयोगस्य अध्यक्षः )

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani