बलिया,22 मईमासः (हि.स.)। उत्तरप्रदेशस्य बलियाजनपदः स्वस्य ऐतिहासिक-सांस्कृतिकपरिचयस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति। पौराणिककालात् एव सत्तू इत्यस्य अत्र विशेषं महत्त्वम् अस्ति। ‘वन-डिस्ट्रिक्ट्-वन-प्रोडक्ट्’ (ओडीओपी) योजनायां समावेशानन्तरम् अत्रत्यस्य पारम्परिकस्य ‘सत्तू’ इत्यस्य नूतनपरि प्राप्ता अस्ति।

बलियाजनपदस्य सम्बन्धः वैदिककालस्य सप्तर्षिषु अन्यतमेन महर्षिभृगुणा सह अस्ति। मन्यते यत् महर्षिभृगुः अस्मिन्नेव क्षेत्रे निवासं कृत्वा शिक्षां प्रदत्तवान्। प्राचीनकालात् एव अत्र ऋषीणां, विदुषां, कृषकाणां तथा योद्धृणां कृते सत्तू सात्त्विकं पौष्टिकं च भोजनं मन्यते स्म। एतत् बलियायाः सभ्यतायाः सांस्कृतिकसंपदः च प्रतीकम् अस्ति। जनवरी २०२५ तमे वर्षे ओडीओपी योजनायाः अन्तर्गतं बलियायाः अस्य पारम्परिकोत्पादस्य प्रोत्साहनं प्राप्तत्वात् स्थानीयरोजगारस्य गतिः वर्धिता अस्ति। वैश्विकस्तरे बलियायाः सत्तू इत्यस्मै नूतनः बाजारः अपि प्राप्तुं आरब्धः अस्ति।

ब्रिटिशकालस्य ‘सत्तुकपात्रस्य इश परिचयः लुप्ता अभवत्

सत्तू अत्रत्यः मुख्यः कृषिउत्पादः तथा प्रत्येकगृहस्य मुख्यभोजनम् आसीत्। ब्रिटिशशासनकाले बलिया ‘सत्तू-कटोरा’ इति मन्यते स्म, यत्र प्रायः २५ सहस्रहेक्टेयर् भूमौ चणकस्य कृषिः क्रियते स्म। किन्तु औपनिवेशिककालस्य उपेक्षा, पुनः पुनः आगतस्य अनावृष्टेः तथा संस्थागतसहयोगस्य अभावस्य कारणात् एषः उद्योगः शनैः शनैः विनष्टः अभवत्। चणककृषेः क्षेत्रं घटित्वा केवलं द्विसहस्रहेक्टेयर् पर्यन्तम् अपि न अवशिष्टम्।

मुख्यविकासाधिकारी ओजस्वीराजस्य अनुसारं वर्तमानकाले चणककृषेः क्षेत्रफलम् वर्धित्वा प्रायः साढेपञ्चसहस्रहेक्टेयरमितपर्यन्तं प्राप्तम् अस्ति। गतद्विवर्षेषु एव चणकोत्पादनक्षेत्रे शतप्रतिशतम् अत्यधिकवृद्धिः अभिलेखिता अस्ति। प्रशासनं आगामिचतुर्षु वर्षेषु चणककृषेः क्षेत्रं १० सहस्रहेक्टेयर् पर्यन्तं नेतुं महत्त्वपूर्णं लक्ष्यं निर्धारितवान् अस्ति।

महर्षिभृगोः कालात् आधुनिकभारतस्य यात्रा

बलियायां सत्तुकस्य एषः पुनरुद्धारः केवलं संयोगः नास्ति, अपितु सम्यग्दिशि कृतः दृढः प्रयासः अस्ति। ओडीओपीरूपेण प्राप्तेन शासकीयसंरक्षणेन अस्मै अन्तिमः निर्णायकः च प्रोत्साहः प्राप्तः। अधुना अग्रिमचरणे एतत् राष्ट्रियस्तरीयबाजारैः सह सम्बद्धं कर्तुं सुदृढब्राण्डिङ्गस्य आवश्यकता वर्तते। सत्तू अधुना केवलं पारम्परिकभोजनं न अवशिष्टम्। एतत् बलियायाः विरासतायाः, स्वास्थ्यस्य उत्कृष्टविकल्पस्य तथा जनपदस्य आर्थिकभविष्यस्य प्रतीकं जातम् अस्ति, यत् महर्षिभृगोः प्राचीनकालात् आधुनिकभारतपर्यन्तं यात्रां सम्पन्नवान् अस्ति।

१० सहस्रहेक्टेयर् पर्यन्तं चणककृषेः लक्ष्यम्

बलियायाः मुख्यविकासाधिकारी ओजस्वीराजः उक्तवान् यत् ओडीओपी योजनायां समावेशनस्य निर्णयेन तथा पुनरुद्धाररणनीतिभिः बलियायाः पारम्परिकः सत्तुक-उद्योगः न केवलं स्वस्य पुरातनपहचानं पुनः प्राप्नोति, अपितु स्थानीयकृषकाणां आयवृद्धेः सुदृढमाध्यमं जातम् अस्ति। वर्ष २०२३ पर्यन्तं यत्र सत्तूविक्रयः केवलं १० लक्षरूप्यकाणाम् आसीत्, तत्रैव वर्षे २०२५ तमे विक्रयः वर्धित्वा प्रत्यक्षतया ८० लक्षरूप्यकाणां अभिलेखस्तरं प्राप्तवान्।

पुनरुद्धाररणनीतिः सफलतां प्राप्तवती

सीडीओ ओजस्वीराजः उक्तवान् यत् प्रथमं कृषकाः जागरूकाः कृताः। रबी-ऋतौ कृषकाः पुनः चणकबीजरोपणार्थं प्रेरिताः। कृषकाणां संगठनार्थं किसान-उत्पादक-सङ्गठनानि निर्मितानि। सत्तू इत्यस्य पोषकतत्त्वानां तथा बाजारसम्भावनानां विषये जागरूकताअभियानं सञ्चालितम्। अस्य सम्पूर्णस्य अभियानस्य महान् परिवर्तनबिन्दुः तदा अभवत्, यदा मुख्यमन्त्री योगीआदित्यनाथस्य नेतृत्वयुक्तया उत्तरप्रदेशसरकारेण सत्तू इत्यस्य बलियायाः द्वितीय-वन-डिस्ट्रिक्ट्-वन-पदार्थानाम् इति घोषणायाः प्रस्तावः अनुमोदितः। अस्य निर्णयस्य कारणात् स्थानीयकृषकेषु उद्यमिषु च नूतनः विश्वासः उत्पन्नः। वर्तमानकाले चणककृषेः कुलक्षेत्रफलम् वर्धित्वा साढेपञ्चसहस्रहेक्टेयरमित पर्यन्तं प्राप्तम् अस्ति। एतदेव न, सत्तू-उत्पादकानां सहाय्यार्थं विशेषः क्लस्टर-केन्द्रः अपि स्थाप्यते। सत्तू-प्रोसेसिङ्ग् तथा पैकेजिङ्ग्-यूनिट्स् अपि विस्तारिताः भविष्यन्ति।

ग्रामीणमहिलाभ्यः तथा कृषकेभ्यः प्राप्तः आधारः

बलियायाः सत्तुकाय वन-डिस्ट्रिक्ट्-वन-प्रोडक्ट् इति दर्जा प्राप्तत्वात् न केवलं कृषेः क्षेत्रं वर्धितम्, अपितु एतेन ग्रामीणरोजगारस्य स्थानीयउद्यमितायाः च नूतना सफलगाथा लिखिता। सत्तू-उद्योगस्य पुनरुद्धारेण बलियायाः ग्रामीणक्षेत्रेषु विशालमात्रायां जीविकावसराः सृजिताः। जनपदस्य प्रायः ७८० कृषकाः प्रत्यक्षतया चणकस्य अस्य विशेषकृषेः सह सम्बद्धाः जाताः। महिला-स्वयंसहायतासमूहानां प्रायः ५०० ग्रामीणमहिलाः चणकभर्जनस्य तथा सत्तू-प्रोसेसिङ्ग्-कार्यस्य सक्रियतया सम्बद्धाः भूत्वा आत्मनिर्भराः भवन्ति।

सत्तू-उद्योगस्य प्रथम-जीविका सफला अभवत्

प्रचारस्तथा आपणपर्यन्तं उत्तमपहुंचस्य कारणात् स्थानीययुवभ्यः उद्यमिभ्यः च महत् मञ्चः प्राप्तः। बलियायाः एव एकस्य स्थानीय-सत्तू-उद्यमिनः सफलता अस्य प्रमुखम् उदाहरणम् अस्ति। सत्तू इत्यस्मै उद्योगरूपेण नूतनपरिचयं दातुं युवा-उद्यमी सौरभअग्रवालः द्विवर्षपूर्वं एकं स्टार्टअप् आरब्धवान्। यस्य नाम ‘निधि-उद्योगः’ इति स्थापितम्। निधि-उद्योगस्य उत्पादाः ‘सौरब्-सत्तू’ विदेशेष्वपि लोकप्रियाः अभवन्। बलियायाः सत्तू ऑनलाइन्-विपणनकम्पनी अमेजन् इत्यस्य माध्यमेन अमेरिकादेशं पर्यन्तं प्राप्नोति। निधि-उद्योगस्य सौरभअग्रवालः वदति यत् द्विवर्षयोः मध्ये विक्रयः अष्टगुणः वर्धितः।

किम् अस्ति सत्तूकं तथा कथं निर्मीयते?

सत्तू मुख्यतया भृष्ट-चणकं पेषयित्वा निर्मीयमानं प्राकृतिकं पिष्टम् अस्ति। अस्य निर्माणप्रक्रिया अत्यन्तं पारम्परिकी अस्ति। प्रथमं उत्तमगुणयुक्ताः चणकाः चयनिताः भवन्ति। ततः चणकाः पारम्परिकरीत्या भृष्टाः भवन्ति। भर्जनानन्तरं चणकस्य त्वक् पृथक् क्रियते। अन्ते पाषाणचक्रेण अथवा आधुनिकयन्त्रैः सूक्ष्मतया पेषणं क्रियते।

आपणे उपलब्धाः सत्तुक-प्रकाराः

आधुनिकापणाणाम् उपभोक्तॄणां च रुचिं दृष्ट्वा सत्तू अधुना विविधप्रकारेषु उपलब्धः क्रियते। सामान्यः चणकसत्तू पेयपदार्थेषु तथा दैनिकोपयोगाय प्रयुज्यते। यदा तु स्पाइसी-सत्तू लवणेन स्थानीयमसालैः सह मिश्रितरूपेण उपलब्धः भवति। तथा गुडस्य स्वादेन माधुर्येण च युक्तस्य सत्तू इत्यस्य अपि पर्याप्ता मागणी अस्ति।

प्रोटीन-शृंखला तथा प्रोटीन-चूर्णं सज्जम्

बलियायाः सत्तुकस्य भविष्ये वैश्विक-स्वास्थ्यपूरक-ब्राण्डरूपेण विकासार्थं प्रशासनं उद्यमिनः च सुदृढं रोडमैप् निर्मितवन्तः। सीडीओ ओजस्वीराजः उक्तवान् यत् स्वास्थ्यस्य फिटनेसस्य च प्रति जागरूकानां उपभोक्तॄणां कृते सत्तू-आधारिताः प्रोटीन-बार् तथा सत्तू-प्रोटीन-चूर्णानि विकसितानि क्रियमाणाः सन्ति।---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani