Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
-डॉ. मयंक चतुर्वेदी
जगतः परिवर्तमानानां आर्थिक-भू-राजनैतिक-परिस्थितीनां मध्ये भारतम् अद्य वैश्विक-निवेशकानां कृते सर्वाधिकं विश्वसनीयं स्थिरं च विपणिम् रूपेण उद्भवति। अमेरिका-देशीयानां संस्थानां पक्षतः गतेषु षट्सु मासेषु भारते ६० अरब-डॉलरतः अधिकस्य निवेशस्य प्रतिबद्धता निश्चितमेव भारतस्य वर्धमानायाः वैश्विक-प्रतिष्ठायाः प्रमाणम् अस्ति।
वस्तुतः वर्तमाने अमेजन, गूगल, सेमीकंडक्टर-संस्थानां तथा बहुराष्ट्रीय-कॉरपोरेट-समूहानां भारते वर्धमाना रुचिः एतत् दर्शयति यत् वैश्विक-निवेशकाः अधुना चीन-केन्द्रित-प्रतिदर्श-तः अपसृत्य भारतं दीर्घकालिक-आर्थिक-केन्द्र-रूपेण पश्यन्ति। समीचीना वार्ता एषा अस्ति यत् व्यापक-रूपेण एतत् परिवर्तनं तकनीक, डेटा-सेन्टर, लॉजिस्टिक्स, ग्रीन-हाइड्रोजन तथा आर्टिफिशियल-इंटेलिजेंस (कृत्रिम-बुद्धिमत्ता) सदृशेषु भविष्यस्य क्षेत्रेषु अपि दृश्यते।
कथनीयं भविष्यति यत् गतेषु कतिपयेषु वर्षेषु भारतेन आर्थिक-सुदृढीकरणैः, डिजिटल-तन्त्रेण तथा स्थिराभिः नीतिभिः अन्ताराष्ट्रिय- निवेशकानां विश्वासः जितः। मन्त्री पीयूष-गोयलः उक्तवान् अपि अस्ति, भारतं तादृशम् आर्थिक-तन्त्रं प्रददाति यत्र “पैमाना, प्रतिभा तथा विपणिः” त्रयम् अपि सहैव उपलब्धं वर्तते। भारतस्य पार्श्वे १.४ अरब परिमिता विशाला जनसंख्या, तीव्रगत्या वर्धमानः मध्यमवर्गः तथा डिजिटल-उपभोक्ता-विपणिः अस्ति। वर्धमाना आयः उपभोग-क्षमता च वैदेशिक-संस्थाः आकर्षयन्ति। अमेरिका-देशीयाः संस्थाः एतत् ज्ञातवन्तः सन्ति यत् भारतं केवलम् उत्पादनस्य केन्द्रं नास्ति, अपितु उपभोक्ता-अर्थव्यवस्थायाः अपि बृहत्तमं भविष्यं वर्तते। एतदेव कारणं अस्ति यत् अमेरिकया सह जगतः बृहत्यः संस्थाः भारते दीर्घकालिक-निवेशं सुरक्षितं मन्वन्ते।
गूगल-अमेजन-सदृशीनां टेक-संस्थानां पक्षतः भारते बृहतः डेटा-सेन्टर-स्थापनायाः योजनाः अस्य विश्वासस्य बृहत्तमं उदाहरणं सन्ति। डेटा-लोकलाइजेशन, क्लाउड-सर्विस तथा डिजिटल-सेवानां वर्धमाना सम्मर्दा भारतं डिजिटल-इन्फ्रास्ट्रक्चर-इत्यस्य वैश्विककेन्द्रं करोति।
अमेरिका-देशीय-संस्थानां पक्षतः आगताः ६० अरब-डॉलर रूप्यकस्य निवेश-प्रस्तावाः भारत-अमेरिका-सम्बन्धं नूतन-शिखरं नेष्यन्ति। एषः निवेशः आईटी-क्षेत्रेण सह एव विनिर्माण, लॉजिस्टिक्स, सेमीकंडक्टर, हरित-ऊर्जा तथा इंफ्रास्ट्रक्चर-यावत् विस्तृतः अस्ति। भारतेन बौद्धिक-सम्पदा-अधिकाराणां संरक्षणेन, पारदर्शिन कारोबारी-वातावरणेन तथा तीव्र-निर्णय-प्रक्रियया वैदेशिक-निवेशकेभ्यः विश्वासः दत्तः।
अस्मिन् अन्तराले एतद् अपि एकं सत्यं वर्तते यत् वैश्विक-अर्थव्यवस्था अस्मिन् समये अनेकाभिः आह्वानैः सह युध्यते। रूस-यूक्रेन-युद्धं, पश्चिम-एशियायाम् तनावः, उच्चा मूल्यवृद्धिः तथा डॉलर-इत्यस्य सुदृढता अधिकांशानां देशानां अर्थव्यवस्थाः प्रभाविताः अकरोत्। भारतीयं रूप्यकम् अपि अमेरिकी डॉलर-मुद्रायाः सम्मुखे ९६ पर्यन्तं दुर्बलं जातम्, किन्तु यथा केन्द्रीय-मन्त्री पीयूष-गोयलः कथयति यत् भारतसर्वकारः पूर्ण-स्थितौ निरन्तरं दृष्टिं स्थापितवान् अस्ति तथा च विविध-आर्थिक-उपायेषु कार्यं क्रियते। तस्य विश्वासः अस्ति यत् भारतम् अस्मात् कठिनात् कालात् अपि विजेता भूत्वा उदेष्यति।
वस्तुतः भारतस्य बृहत्तमा शक्तिः तस्य कौटुम्बिकी सम्मर्दा सुदृढा सेवा-अर्थव्यवस्था च अस्ति। जगतः अनेकेषु देशेषु यत्र आर्थिक-मन्देः आशङ्का अस्ति, तत्र भारतम् अद्यापि जगतः तीव्रगत्या वर्धमाना बृहती अर्थव्यवस्था वर्तते। यस्मिन् च प्रधानमन्त्रिणः नरेन्द्र-मोदी-महोदयस्य सद्यः जाता पञ्च-देशानां यात्रा भारते आर्थिक-रणनीतिक-सम्बन्धान् अधिकं सुदृढान् अकरोत्। संयुक्त-अरब-अमीरात (यूएई), नीदरलैंड, स्वीडन, नॉर्वे तथा इटली-देशानां यात्रायाः समये बहवः महत्त्वपूर्णाः निवेश-रणनीतिक-सन्धयः अभवन्।
यूएई-देशेन भारते प्रायः पञ्च अरब-डॉलर रूप्यकस्य नूतन-निवेशस्य उद्घोषणा कृता। तत्र एव, आहत्य नूतन-निवेशस्य व्यापार-विस्तार-योजनानां च अनुमानितं मूल्यं प्रायः ४० अरब-डॉलर सूचितम्। अस्याः यात्रायाः समये प्रधानमन्त्री मोदी ५० तः अधिक-बहुराष्ट्रीय-कम्पनीनां मुख्य-कार्यकारी-अधिकारिभिः वरिष्ठ-प्रतिनिधिभिः च सह मिलितवान्। एतासां संस्थानां संयुक्तं विपणि-मूल्यं प्रायः त्रिट्रिलियन-डॉलर समीपे मन्यते। एषः तथ्यः स्वयमेव दर्शयति यत् भारतं वैश्विक-निवेश-मानचित्रस्य उपरि कति महत्त्वपूर्णं जातम्।
अद्य सर्वकारस्य ध्यानं भविष्यस्य तन्त्रज्ञानेषु अस्ति। सेमीकंडक्टर-निर्माण, कृत्रिम-बुद्धिमत्ता, ग्रीन-हाइड्रोजन तथा डिजिटल-इंफ्रास्ट्रक्चर-मध्ये तीव्रगत्या निवेशः वर्धते। नीदरलैंड-देशेन सह सेमीकंडक्टर-हरित-हाइड्रोजन-विषये रणनीतिक-सहभागिता अस्य महत्त्वपूर्णं उदाहरणम् अस्ति। तत्र एव स्वीडन-इटली-देशाभ्यां सह तन्त्रज्ञान रक्षा-सहयोगः च भारतस्य औद्योगिक-क्षमतायै नवीनां दिशां प्रदास्यति।
भारते पूर्वतः एव स्थितानां बहुराष्ट्रीय-कम्पनीनां कुल-निवेशः व्यापारश्च प्रायः १८० अरब-डॉलर रूप्यकस्य समीपे सम्प्राप्तः। अधुना एताः संस्थाः स्वकीय-परिचालनस्य अधिकं विस्तारं कर्तुम् इच्छन्ति। अस्य साक्षात् लाभः रोजगारे, तान्त्रिक-विकासे तथा निर्यात-वृद्धौ भारतं प्राप्स्यति।
एतादृशे कथनीयं एतदेव भविष्यति यत् वर्तमान-भारतं जगत् एकस्मात् विकासशीलात् देशात् बहु अग्रे खाद्य-सुरक्षा, डिजिटल-अर्थव्यवस्था तथा शाश्वत-विकासस्य प्रतिदर्श-रूपेण पश्यति। भारतं तीव्रगत्या अग्रे वर्धते। मोबाइल-निर्माण, रक्षा-उत्पादन, इलेक्ट्रॉनिक्स तथा नवीकरणीय-ऊर्जायाः क्षेत्रे भारतं तीव्रगत्या आत्मनिर्भरं भवति। वैदेशिक-निवेशस्य निरन्तरं वर्धमानः प्रवाहः एषः सङ्केतः ददाति यत् आगमिषु वर्षेषु भारतं वैश्विक-आर्थिक-शक्तित्वेन अधिकं सुदृढं भविष्यति।
वस्तुतः ६० अरब-डॉलरस्य अमेरिकी-निवेशः, ४० अरब-डॉलरस्य नवीनाः व्यापार-योजनाः, यूएई-देशस्य ५ अरब-डॉलरस्य निवेशः तथा १८० अरब-डॉलरस्य वर्तमान-वैदेशिक-व्यापारिक-आधारः, एते सर्वे सङ्ख्यकाः भारतस्य आर्थिक-शक्तिं प्रमाणितं कुर्वन्ति। अतः स्वाभाविक-रूपेण स्पष्टं वर्तते यत् भारतम् अधुना अवस राणां वास्तविकं केन्द्रं जातम्। वयं आशां कुर्मः यत् वैश्विक-कम्पनीनां वर्धमानः विश्वासः अस्य तथ्यस्य सङ्केतः अस्ति यत् आगमिनि दशके भारतं विश्व-अर्थव्यवस्थायाः दिशां निर्धारयितृषु देशेषु अग्रणीं भूमिकां अवश्यमेव निर्वक्ष्यति।
-------------
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता