नवदेहली, 22 मईमासः (हि.स.)। राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य अखिल-भारतीय-प्रचार-प्रमुखः सुनीलः आम्बेकरः शुक्रवासरे अवदत् यत् १९४२ तः १९४७ पर्यन्तं देहल्याां समग्रे पञ्जाबे च राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य त्वरितेन अत्यन्तं गहनतया च विस्तारः अभवत्। बहुसंख्याकाः जनाः संघेन सह संयुक्ताः भूय कार्यं कर्तुम् आरब्धाः, तथापि देशस्य विभाजनकाले संघस्य शक्तिः तावती नासीत्, अन्यथा देशस्य विभाजनमपि न अभविष्यत्। आम्बेकरः देहल्यां शुक्रवासरे इन्द्रप्रस्थ-विश्व-संवाद-केन्द्रस्य पक्षतः प्रस्तुतायाः देहल्यां संघयात्रा इति प्रलेख्यचलचित्रस्य प्रदर्शन-अवसरे भाषमाणः आसीत्।

तेन उक्तम् यत् यथा प्रलेख्यचलचित्रे अपि प्रस्तुतम्, तस्मिन् काले गुरुजी इत्यस्य निर्देशः आसीत् यत् — विभाजनस्य अनन्तरं यः नवः पाकिस्तानः निर्मितः, तस्मिन् क्षेत्रे ये हिन्दवः सन्ति तेषां पूर्णतया रक्षणं भवेत्, अन्तिमः जनः सुरक्षितरूपेण न आगच्छेत् तावत् स्वयंसेवकाः दृढाः तिष्ठन्तु। अस्मिन् कार्ये कति अगणिताः स्वयंसेवकाः बलिदानम् अकुर्वन्, कतिभ्यः जनेभ्यः कष्टम् अभवत्, तस्य कोऽपि गणनां कर्तुं न शक्नोति। विस्थापितानां कृते बहूनि शिबिराणि स्थापितानि, तेषु अनेक-लक्षशः जनाः अवसन्। अगस्तमासस्य १९४७ तमस्य वर्षस्य प्रथमे पक्षे यदा अत्र समग्रे उद्वेगे सर्वे जनाः व्यग्राः आसन्, तदा गुरुजी कराच्याम् आसीत्, तत्र च सर्वेभ्यः स्वयंसेवकेभ्यः मार्गदर्शनं कुर्वन् आसीत् यत् कथं हिन्दू-समाजस्य सुरक्षायाः एतत् समग्रं कार्यं क्रियेत।

आम्बेकरः अवदत् यत् यदि संघस्य डॉक्टर-हेडगेवाराय राजनीतिं कर्तुम् इच्छा आसिष्यत् तर्हि ते नवं राजनैतिकं दलम् आरप्स्यन्, परन्तु तेभ्यः तु समाजं उत्थितं कर्तव्यम् आसीत्, समग्रे समाजे एकं सांस्कृतिकं जागरणं कर्तव्यम् आसीत्, अतएव तैः राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघः निर्मितः। समाजस्य सेवा, समाजस्य उत्थानम्, समाजं सुदृढतया खड़ं कर्तुम्, समग्रस्य राष्ट्रस्य स्वीयेन बलेन आत्मविश्वासेन च उत्थितं कर्तुम् — एतदेव तस्य उद्देश्यम् आसीत्।

सुनीलः आम्बेकरः अवदत् यत् देहल्यां राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य कार्यस्य शुभारम्भः संघस्य प्रारम्भिक-काले एव अभवत्। स्वयम् आद्य-सरसंघचालकेन डॉक्टर-हेडगेवारेण, येन संघः स्थापितः, तेषां काले एव देहल्यां संघकार्यम् आरब्धम्। अतः संघस्य शत-वर्षाणाम् इतिहासेन देहल्याः संघकार्यं पूर्णतया गहनतया सम्बद्धम् अस्ति। एतेषु अनेकेषु वर्षेषु देशस्य पटले याः काश्चित् घटनाः अभवन्, तासु सर्वासु घटनासु दिल्ल्याः स्वकीयं महत्त्वम् आसीत्, स्वाभाविकरूपेण च देहल्यां यत् संघकार्यम् आसीत् तस्यापि स्वकीयं महत्त्वपूर्णं स्थानम्, समग्रं योगदानं च तस्यां समग्रायां प्रक्रियायाम् आसीत्। यत्र सत्तायाः केन्द्रं भवति तस्य कारणेन दलानां राजनीतेः अपि केन्द्रं दिल्ली स्वातन्त्र्यानन्तरमपि निरन्तरम् आसीत्। तस्यां परिस्थितौ, तस्मिन् काले राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघः स्वकीयानां शाखानाम् माध्यमेन एकः सामाजिक-सांस्कृतिक-संगठनः यः केवलं केषुचित् स्वकार्यक्रमेषु सीमितः न तिष्ठन् समग्रं समाजं संगठयितुं ध्येयं गृहीत्वा अचलत्, एतत् कार्यञ्च निरन्तरम् अद्यावधि चलति।

अस्मिन् अवसरे राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य दिल्ली-प्रान्त-संघचालकः डॉ. अनिलः अग्रवालः अवदत् यत् निरन्तरता अनुकूलनशीलता च संघकार्यस्य विशेषता अस्ति। राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य दिल्ली-प्रान्त-प्रचार-प्रमुखः रीतेशः अग्रवालः अवदत् यत् इन्द्रप्रस्थ-विश्व-संवाद-केन्द्रेण प्रस्तुतम् एतत् प्रलेख्यचलचित्रम् देहल्यां संघस्य बीजारोपणतः तस्य विस्तारपर्यन्तस्य कथां साक्ष्यैः, स्मृतिभिः, ऐतिहासिकघटनाभिश्च प्रस्तुतं करोति। अस्मिन् देहल्यां संघस्य आरम्भस्य, विभाजनस्य वेदनायाः, तस्य विभीषिकायाश्च मध्ये कृतस्य संघकार्यस्य चित्रणं वर्तते। देहल्याः प्रथमायाः शाखायाः आरभ्य एतत् चलचित्रम् अद्यतनीयं देहल्यां संघस्य व्यापकस्य विस्तारपर्यन्तस्य यात्रां दर्शयति। तेन संघ-शताब्दी-वर्षे 'स्वकीया-दिल्ली-स्वकीया-वार्ता' द्वारा प्रकाशितस्य राष्ट्र-सेवायाः १०० वर्षाणि इति विशेषाङ्कस्य अपि चर्चा कृता।

रीतेशः अग्रवालः अकथयत् यत् पत्रिकायाः विशेषाङ्कस्य प्रलेख्यचलचित्रस्य च कृते देहल्याः षष्टि-अधिकेभ्यः वरिष्ठेभ्यः कार्यकर्तृभ्यः औपचारिकाः अनौपचारिकाश्च साक्षात्काराः गृहीताः, पञ्चाशीति-अधिकानां पुस्तकानाम् अध्ययनं कृतम्, समाचार-पत्राणि लेखाश्च परिशील्याः, विविधेभ्यः अभिलेखागारेभ्यः च सामग्री संगृहीता। अस्यां प्रक्रियायां शत-अधिक-होराणां चलच्चित्रं दृष्टम्। इन्द्रप्रस्थ-विश्व-संवाद-केन्द्रस्य अभिलेखागारतः पूर्वाणि वीडियो साक्षात्काराश्च दृष्टाः। पूर्व-संघाधिकारिणां सरसंघचालकानाञ्च भाषणानाम्, साक्षात्काराणाम्, उपलब्धायाश्च फुटेजस्य अपि अध्ययनं कृतम्।

अस्मिन् अवसरे राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य केन्द्रीय-कार्यालय-सचिवः अशोकः पोरवालः, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य दिल्ली-प्रान्त-प्रचारकः विशालः, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य दिल्ली-प्रान्त-सह-कार्यवाहः राजेशः कुमारः, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य केन्द्रीय-कार्यालय-व्यवस्था-दलस्य सदस्यः दिलीपः, राष्ट्रीय-स्वयंसेवक-संघस्य उत्तर-क्षेत्र-कार्यालय-सचिवः राजवीरः, इन्द्रप्रस्थ-विश्व-संवाद-केन्द्रस्य अध्यक्षः अशोकः सचदेवा इत्यादीनां गरिमामयी उपस्थितिः आसीत्।

---------------

Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता