- अंताराष्ट्रिय जैव-विविधता दिवसे आईआईएफएम इत्यत्र जातो राज्यस्तरीय कार्यक्रमःकार्यशाला च

भोपालम्, 22 मईमासः (हि.स.)।

केन्द्रीयपर्यावरणवनजलवायुपरिवर्तनमन्त्री भूपेन्द्रयादवः अवदत् यत् भारतस्य प्राचीननदीसभ्यतासु नर्मदानद्याः विशेषं स्थानम् अस्ति। मध्यप्रदेशे अमरकण्टकः पातालकोट् च पृथिव्यां ईश्वरदत्तं महानुपहाररूपेण स्तः। जैवविविधता अस्माकं भारतीयसभ्यतायाः मूलात्मा अस्ति। एतासां संरक्षणमेव अस्माकं संकल्पः लक्ष्यं च अस्ति। अन्तरराष्ट्रीयजैवविविधतादिवसस्य अवसरः अस्मान् प्रेरयति यत् यत् वस्तु वयं निर्मातुं न शक्नुमः, तत् कमपि प्रकारेण न नाशयेम।

शुक्रवासरे भोपालनगरे भारतीयवनप्रबन्धनसंस्थाने आयोजिते राज्यस्तरीये कार्यक्रमे तथा चीता संरक्षणविषये माध्यमकार्यशालायां सम्बोधनं कुर्वन् मन्त्री यादवः उक्तवान् यत् जैवविविधतायाः माध्यमेन एव मानवः भोजनं औषधं जीवनं च प्राप्नोति। विश्वे भारतस्य केवलं २.४ प्रतिशतं भूभागः अस्ति, तथापि अत्र ३६ सहस्राधिकाः समृद्धवनस्पतयः सन्ति। एतत् वैश्विकस्तरे केवलं ८ प्रतिशतस्य समीपे अस्ति। ‘परियोजनाचीता’ इत्यस्य माध्यमेन वयं वन्यजीवप्रजातेरक्षणे महत्त्वपूर्णं कार्यं कृतवन्तः। चीता नाम जीवः घासभूमिषु वसति।

ते अवदन् यत् भारतस्य ५८ व्याघ्रसंरक्षणक्षेत्रेभ्यः प्रायः ६०० जलधाराः निर्गच्छन्ति, याः अनन्तरं नद्यः भवन्ति। एवं व्याघ्रसंरक्षणक्षेत्राणि नदीनामपि संरक्षणं कुर्वन्ति। सर्वकारः सर्वेषां वन्यजीवानां संरक्षणे सम्यक् ध्यानं ददाति, यतः पारिस्थितिकतन्त्रे जीवप्रकृत्योः सम्बन्धः अतीव अमूल्यः अस्ति। जैवविविधता अर्थव्यवस्थां गतिं ददाति तथा कार्बनशोषणकार्यं अपि करोति। पृथिव्याः ३० प्रतिशतः भूभागः वनैः आच्छादितः अस्ति, भारते च २३ प्रतिशतभूमिः वनयुक्ता अस्ति।

मन्त्री यादवः उक्तवान् यत् प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदीमहाभागस्य नेतृत्वे भारतं कार्बनउत्सर्जनन्यूनिकरणलक्ष्यस्य ९० प्रतिशतं पूर्णं कृतवान्। वर्ष २०३० पर्यन्तं शतप्रतिशतलक्ष्यसिद्धिः भविष्यति। प्रवासिपक्षिणां गमनमार्गाः वर्षाणां कालात् समानरूपेण एव प्रचलन्ति। ‘प्रोजेक्ट् चीता’ पर्यावरणसंरक्षणस्य दिशि महत्त्वपूर्णं पदम् अस्ति। हिमालयात् आरभ्य दक्षिणवनप्रदेशपर्यन्तं, सुन्दरवनात् राजस्थानस्य थारप्रदेशपर्यन्तं, भारतस्य जैवविविधता भारतीयसभ्यतायाः आत्मा अस्ति। अस्माकं वनानि सांस्कृतिकचेतनायाः प्रतीकानि सन्ति। भारते प्राचीनकालात् प्रकृतिसहितजीवनस्य परम्परा प्रवहति। मध्यप्रदेशस्य जनजातीयजीवनशैलीषु एषा समृद्धपरम्परा स्पष्टतया दृश्यते। प्राकृतिककृषेः तथा प्रकृतिसंरक्षणस्य समर्थनम् आवश्यकम्।

मुख्यमन्त्री डॉ. मोहनयादवः तथा केन्द्रीयवनमन्त्री यादवः एबीएस् एण्ड्-टू-एण्ड् वेबपोर्टलस्य शुभारम्भं कृतवन्तौ। एषः पोर्टलः जैवविविधतासंरक्षणे, पर्यावरणीयसन्तुलने, वन्यजीवसंरक्षणे च जनजागरणवृद्धौ महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहिष्यति। अस्मिन् अवसरॆ चीता संरक्षणसम्बद्धपुस्तिकायाः, भारतस्य बायोडायवर्सिटीरिपोर्ट्-२०२६ इत्यस्य, अन्यप्रचारसामग्रीणां च विमोचनं कृतम्। डाकविभागस्य ‘माय स्टैम्प्’ नामकः पञ्चरूप्यकमूल्यः डाकटिकटः अपि प्रकाशितः।

अतिथिभिः भारतीयवनप्रबन्धनसंस्थाने नवस्थापितायाः डेटा-सञ्चालित-प्रयोगशालायाः उद्घाटनं कृतम्। इंटरनेशनल् बिग् कैट्स् अलायन्स् इत्यस्य उपलब्धिषु आधारितलघुचलच्चित्राणां प्रदर्शनम् अपि अभवत्। मध्यप्रदेशवनविभागस्य क्षेत्रीयकर्मचारिभ्यः नवीनयानानि तथा रक्षण-वाहनानि समर्पितानि।

केन्द्रीयमन्त्री यादवः मध्यप्रदेशे चीता संरक्षणस्य प्रशंसनीयकार्याय राज्यसरकारं अभिनन्दितवान्। सः उक्तवान् यत् अस्माकं सूत्रवाक्यम् अस्ति— “स्थानीयस्तरे कार्यं कुरुत, वैश्विकदृष्ट्या चिन्तयत।” वर्ष २०१४ पर्यन्तं देशे केवलं २४ रामसरस्थलानि आसन्, अद्य तेषां संख्या ९९ जाता अस्ति, शीघ्रमेव १०० भविष्यति। भारतस्य रामसरस्थलानि प्रकृतिप्रति दृढप्रतिबद्धतां दर्शयन्ति। इन्दौरनगरं ‘वेटलैण्ड् सिटी’ इति घोषितम् अस्ति। वृक्षारोपणम्, प्लास्टिकस्य न्यूनप्रयोगः, जलसंरक्षणम्, स्थानीयजैवविविधतायाः प्रति संवेदनशीलता— एते लघुप्रयत्नाः महान्परिवर्तनस्य आधाराः भविष्यन्ति। जैवविविधतायाः समृद्ध्या एव मानवतायाः समृद्धिः सम्भवति।

केन्द्रीयपर्यावरणवनराज्यमन्त्री कीर्तिवर्धनसिंहः उक्तवान् यत् अन्तरराष्ट्रियजैवविविधतादिवसे विश्वस्य राष्ट्राणि जलवायुपरिवर्तनविषये विचारविमर्शं कुर्वन्ति। जैवविविधतासंरक्षणेन भावीपीढीनां पर्यावरणरक्षणं शक्यते। शास्त्रेषु उक्तम् अस्ति यत् दशतडागानां तुल्यः एकः पुत्रः, दशपुत्राणां तुल्यः एकः वृक्षः। भारतं जैवविविधतासंरक्षणे विश्वस्य नेतृत्वं करोति।

मुख्यमन्त्री डॉ. मोहनयादवः अवदत् यत् मध्यप्रदेशः जैवविविधतायां देशस्य उत्कृष्टदृष्टान्तः भवति। अस्माकं राज्यं ‘टाइगरस्टेट्’, ‘लेपर्डस्टेट्’, ‘चीतास्टेट्’, ‘वल्चरस्टेट्’, ‘घड़ियालस्टेट्’, ‘वुल्फस्टेट्’ इत्यादिभिः उपाधिभिः अलङ्कृतम् अस्ति। यः चीता पूर्वं भारतभूमेः लुप्तः अभवत्, तं पुनः अस्माभिः प्रत्यानीतः।

कूनोराष्ट्रियोद्यानस्य निदेशकः उत्तमकुमारशर्मा अवदत् यत् चीता भारतस्य सांस्कृतिकधरोहरायाः भागः चतुर्सहस्राधिकवर्षेभ्यः अस्ति। खरवईप्रदेशे प्राप्तेषु प्राचीनशैलचित्रेषु चीतस्य आकृतयः दृश्यन्ते। वर्ष १९५२ मध्ये भारतीयचीता लुप्तः अभवत्। ततः २००९ पश्चात् पुनर्वासप्रयत्नाः आरब्धाः। २०२१ मध्ये ‘प्रोजेक्ट् चीता’ कार्ययोजना निर्मिता। भारते चीतसंरक्षणार्थं दश उपयुक्तस्थानानि चयनितानि। २०२२ मध्ये नामीबियादेशात् प्रथमवारं कूनोप्रदेशे चीता आनिताः। ततः २०२३ तथा २०२६ वर्षयोः अपि चीता आगतवन्तः। अद्य भारते १८ नवीनचीतशावकानां जन्म अभवत्। सम्प्रति चीतानां संख्या ५३ अस्ति, तेषु ३३ भारते जाताः।

इंटरनेशनल् बिग् कैट्स् अलायन्स् इत्यस्य महानिदेशकः डॉ. एस्.पी. यादवः उक्तवान् यत् एषः उपक्रमः प्रधानमन्त्री मोदीमहाभागस्य दृष्टिकोणस्य परिणामः अस्ति। विश्वे विद्यमानानां सप्तमहामार्जारप्रजातीनां संरक्षणार्थं एषः प्रयासः आरब्धः। ९ अप्रैल् २०२३ दिनाङ्के भारते बिग् कैट्स् प्रकल्पः आरब्धः, १२ मई २०२४ दिनाङ्के च अलायन्सस्य स्थापना अभवत्। अद्यपर्यन्तं २५ राष्ट्राणि अस्य सदस्यत्वं स्वीकृतवन्ति। भारते व्याघ्राणां संख्या विश्वे सर्वाधिकाऽस्ति। एशियाटिकसिंहाः केवलं भारते एव दृश्यन्ते। चीता संरक्षणे भारतं अद्य विश्वस्य अग्रणीदेशः अस्ति। मध्यप्रदेशस्य कूनोराष्ट्रियोद्यानं विश्वस्तरे चर्चायाः केन्द्रं जातम्।

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani