नवदिल्ली, २३ मे-मासः (हि.स.)। केन्द्रीय-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य नव-दिल्ली-स्थितस्य कुलपतिः प्रो.श्रीनिवास-वरखेड़ी उक्तवान् यत् भारतस्य भाषाः केवलम् अभिव्यक्तेः माध्यमं न, अपितु राष्ट्रस्य सांस्कृतिक-चेतनायाः ज्ञान-परम्परायाश्च आधारशिलाः सन्ति। भारतीय-भाषाणां सशक्तीकरणमेव भारतस्य आत्मनः सशक्तीकरणम् अस्ति। तेन उक्तं यत् राष्ट्रीय-शिक्षा-नीतिः-२०२० भारतीय-भाषाः शिक्षायाः अनुसन्धानस्य च केन्द्रे स्थापयितुं ऐतिहासिक: प्रयत्न: अस्ति तथा सीबीएसई-संस्थायाः त्रिभाषा-सूत्रम् (आर-३) तस्याः दूरदर्शिन्याः चिन्तन-प्रणाल्याः व्यावहारिकं स्वरूपम् अस्ति।

प्रो.वरखेड़ी सामाजिक-माध्यमे प्रकाशिते संदेशे उक्तवान् यत् ये छात्राः प्रारम्भिक-कक्षाभ्यः भारतीय-भाषाणाम् अध्ययनं कुर्वन्तः आगताः, तेभ्यः माध्यमिक-स्तरे अपि भाषिक-निरन्तरतायाः अवसरः प्राप्तव्यः। मातृभाषायां भारतीय-भाषासु च शिक्षा विद्यार्थिनां बौद्धिक-विकासं, आत्मविश्वासं, सृजनात्मक-क्षमतां च सुदृढं करोति। भारतस्य भाषिक-विविधता तस्य महती शक्तिः अस्ति तथा अस्याः संरक्षणं संवर्धनं च सर्वेषां सामूहिकं दायित्वम् अस्ति।

कक्षा-९ तः केन्द्रीय-माध्यमिक-शिक्षा-परिषदा (सीबीएसई) त्रिभाषा-सूत्रस्य प्रवर्तनस्य विरोधे उच्चतम-न्यायालये सीमायाः जनहित-याचिकायाः अनन्तरं देशव्यापि भारतीय-भाषाणां, सांस्कृतिक-परिचयस्य, शिक्षा-नीतेः च विषये व्यापकः विमर्शः आरब्धः अस्ति। शिक्षाविदः, भाषाविदः, भारतीय-भाषा-समर्थकाः च एतत् केवलं पाठ्यक्रमस्य विषयः न, अपितु देशस्य भाषिक-विरासतायाः, सांस्कृतिक-निरन्तरतायाः, शैक्षिक-समानतायाश्च सम्बद्धं महत्त्वपूर्णं प्रकरणम् इति मन्यन्ते।

विशेषज्ञाः वदन्ति यत् कोटिशः विद्यार्थिनां भविष्यस्य निर्धारणं सीमित-अभिजात-वर्गस्य अथवा विदेशीय-भाषा-समर्थक-समूहानां अपेक्षानुसारं कर्तुं न शक्यते। अधिकांश-विद्यार्थिनः अष्टमी-कक्षापर्यन्तं कस्याश्चित् भारतीय-भाषायाः अध्ययनं कुर्वन्ति, अतः तेभ्यः नवमी-दशमी-कक्षयोः अपि तस्याः भाषायाः अध्ययनस्य अवसरः दातव्यः।

प्रो.वरखेड़ी स्पष्टतया उक्तवान् यत् भारतीय-भाषाणां संवर्धनस्य अर्थः कस्याश्चित् विदेशीय-भाषायाः विरोधः नास्ति। तेन उक्तं यत् भारतं सदैव वैश्विक-ज्ञानं प्रति उदारम् आसीत्, किन्तु स्वकीय-भाषिक-मूलानां दुर्बलीकरणेन कश्चन राष्ट्रं दीर्घकालपर्यन्तम् आत्मनिर्भरम् आत्मविश्वासी च न भवितुं शक्नोति।

शिक्षाविदां मते सीबीएसई-संस्थायाः आर-३ प्रतिमानम् राष्ट्रीय-शिक्षा-नीतेः मूल-भावनायाः अनुरूपम् अस्ति। नूतना शिक्षा-नीतिः मातृभाषा-आधारित-शिक्षायाः, बहुभाषिकतायाः, भारतीय-भाषाणां संरक्षण-सम्वर्धनयोः च विशेषं बलं ददाति। विभिन्नेषु अन्ताराष्ट्रिय-अध्ययनेषु अपि एतत् प्रतिपन्नं यत् विद्यार्थी स्वपरिचित-भाषायां अधिक-प्रभावी-रीत्या शिक्षन्ते तथा तेषां बौद्धिकः, भावनात्मकः, रचनात्मकः च विकासः अधिकं सुदृढः भवति।

भारतीय-भाषाः किमर्थम् आवश्यकाः—स्मरण-शक्तेः, तार्किक-चिन्तनस्य, रचनात्मकतायाः च विकासः।शिक्षायां समान-अवसरस्य अभिजात्यवादस्य च न्यूनीकरणम्।साहित्यस्य, लोकज्ञानस्य, सांस्कृतिक-विरासतायाः च संरक्षणम्।राष्ट्रीय-एकतायाः सांस्कृतिक-संवादस्य च सुदृढीकरणम्।

विद्यार्थिभ्यः भाषिक-निरन्तरतायाः लाभः।जन-जागरण-अभियानस्य सञ्चालनाय बलप्रदानम्

शिक्षा-संस्कृत्योः सम्बद्धैः विद्वद्भिः भारतीय-भाषाणां समर्थनार्थं देशव्यापि जन-जागरण-अभियानस्य सञ्चालनस्य आवश्यकता प्रतिपादिता। तेषां मतम् अस्ति यत् सामाजिक-माध्यमानि, मुद्रित-माध्यमानि, डिजिटल-मञ्चाः, शिक्षण-संस्थानानि, सांस्कृतिक-सङ्गठनानि च बहुभाषिक-शिक्षायाः भारतीय-भाषाणां महत्त्वस्य च समाजे प्रचारणे सक्रियां भूमिकां निर्वहेयुः। विशेषज्ञानां मतम् अस्ति यत् भारतीय-भाषाः एव भारतस्य महती शक्तिः सन्ति। तासां सशक्तीकरणं देशस्य सांस्कृतिक-अस्मितायाः, शैक्षिक-समानतायाः, राष्ट्रीय-एकतायाः, आत्मनिर्भर-भविष्यस्य च सुदृढीकरणस्य दिशि महत्त्वपूर्णं पदम् अस्ति।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan