धारवाड-नगरम्, २३ मे-मासः (हि.स.)। कर्नाटक-राज्यस्य धारवाड-तालुक-क्षेत्रीय-सेवा-सङ्घस्य अध्यक्षः, कर्नाटक-विद्यावर्धक-सङ्घस्य कार्याध्यक्षः तथा गान्धी-शान्ति-प्रतिष्ठान-केन्द्र-धारवाडस्य महासचिवः बसवप्रभु-होसकेरी उक्तवान् यत् खादीं केवलं वस्त्ररूपेण ज्ञातुं न उचितम्। सा जीवन-पद्धतिः, आर्थिक-सामाजिक-विचारधारा, आत्मनिर्भरत्वस्य प्रतीकं च अस्ति। खादी-क्रयः केवलं वस्त्र-क्रयः न, अपितु कृषकाणां, सूत-कर्तन-कार्यकर्तॄणां, तन्तुवायकानां ग्रामीण-समाजस्य च जीवनस्य समर्थनम् अस्ति।

बसवप्रभु-होसकेरी हिन्दुस्थान-समाचार-संस्थया सह वार्तालापे गान्धीवादस्य, खादी-वस्त्रस्य, ग्रामीण-अर्थव्यवस्थायाः राष्ट्रध्वज-निर्माणस्य च विविध-पक्षेषु विस्तरेण चर्चां कृतवान्। तेन उक्तं यत् खादी-पृष्ठे केवलं वस्त्र-निर्माणं न, अपितु राष्ट्रियता, स्वावलम्बनं मानवीय-मूल्यानि च आधृत्य व्यापक-विचारधारा निहिता अस्ति।होसकेरी उक्तवान् यत् सः महाविद्यालयीय-जीवनात् एव खादी-वस्त्राणि धारयति। लोकनायक-जयप्रकाश-नारायणस्य “सम्पूर्ण-क्रान्ति-आन्दोलनस्य” युवा-सङ्घटनं “छात्र-युवा-संघर्ष-वाहिनी” इत्यनेन सह सम्बद्धः भूत्वा, पश्चात् गान्धी-शान्ति-प्रतिष्ठान-धारवाडेन सह सम्पर्कं प्राप्य तस्य अन्तःकरणे खादीं प्रति गाढा निष्ठा उत्पन्ना। तदनन्तरं सः अद्यावधि केवलं खादी-वस्त्राण्येव धारयति।

धारवाड-तालुकस्य गरग-ग्रामे स्थितं धारवाड-तालुक-क्षेत्रीय-सेवा-सङ्घस्य केन्द्रं भारतीय-मानक-ब्यूरो (बीआईएस) इत्यनेन मान्यतां प्राप्तं राष्ट्रध्वज-निर्माण-केन्द्रम् अस्ति। हस्तनिर्मित-राष्ट्रध्वज-निर्माणस्य अनुमतिं प्राप्तेषु देशस्य केषाञ्चित् केन्द्रेषु अस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति।

होसकेरी उक्तवान् — “१९७५ तमे वर्षे देशे केवलं द्वे केन्द्रे आधिकारिक-रूपेण राष्ट्रध्वज-निर्माणस्य अनुमतिं प्राप्तवती। एकं महाराष्ट्रस्य उदगीर-स्थितं खादी-केन्द्रम्, अपरं च धारवाडस्य गरग-खादी-केन्द्रम्।” तेन उक्तं यत् गरग-खादी-केन्द्रस्य राष्ट्रिय-स्तरे परिचयं स्थापयितुं पूर्वाध्यक्षस्य शंकरराव-कुर्तकोटि इत्यस्य महत्त्वपूर्णा भूमिका आसीत्। खादी-ग्रामोद्योग-आयोगात् एतां उत्तरदायित्वं प्राप्तुं शंकरराव-कुर्तकोटिः सफलः अभवत्। कठोर-गुणवत्ता-मानकानां पूर्तेः अनन्तरं गरग-केन्द्रे राष्ट्रिय-प्रतिष्ठा प्राप्ता।

होसकेरी गर्वेण उक्तवान् यत् गरग-केन्द्रे निर्मिताः राष्ट्रध्वजाः राष्ट्रपतिभवने, संसद्भवने, रक्तदुर्गे, उच्चतम-न्यायालये, विविध-विधानसभासु, सैनिक-प्रतिष्ठानेषु भारतीय-दूतावासेषु च आरोह्यन्ते। तेन उक्तं यत् अस्माकं केन्द्रे निर्मिताः तिरङ्गाः देशस्य प्रतिष्ठित-भवनेषु शोभन्ते। एषः केवलं गरग-ग्रामस्य न, अपितु समग्र-कर्नाटकस्य गौरवस्य विषयः अस्ति।

तेन उक्तं यत् गरग-केन्द्रे प्रतिवर्षं प्रायः ३५ सहस्रतः ४० सहस्र-मीटर-परिमितं खादी-वस्त्रं निर्मीयते, यस्मिन् २५ सहस्रतः ३० सहस्र-मीटर-वस्त्रं राष्ट्रध्वज-निर्माणार्थं प्रयुज्यते। समीपवर्तीषु सप्त-ग्रामेषु सूत-कर्तन-कार्यकर्तारः तन्तुवायकाश्च अस्मिन् कार्ये संलग्नाः सन्ति। ध्वज-निर्माणेन प्रतिवर्षं प्रायः १.२ तः १.५ कोटि-रूप्यकाणां व्यापारः भवति।

होसकेरी अग्रे उक्तवान् यत् त्रिरङ्ग-निर्माणे गुणवत्तायाः विषये अत्यधिकं ध्यानं दीयते। तेन उक्तं यत् ध्वज-निर्माणे ३६-काउण्ट-परिमितस्य उच्च-गुणवत्तायुक्तस्य जयधर-कर्पासस्य उपयोगः क्रियते। वस्त्रे ४० वार्प तथा ३८ वेफ्ट भवतः। प्रति-वर्ग-मीटर-वस्त्रस्य भारः २०५ ग्राम् ±५ तः १० ग्राम् पर्यन्तं भवितुम् आवश्यकम्। वस्त्र-निर्माणानन्तरं तत् मुम्बई-स्थितस्य ‘खादी डायर एण्ड प्रिण्टर्स्’ इत्यस्य समीपं रञ्जन-सिलाई-कार्याय प्रेष्यते। ततः परीक्षणं क्रियते।

तेन उक्तं यत् राष्ट्रध्वजाः नवभिन्न-आकारेषु निर्मीयन्ते, येषु षट् आकाराः बीआईएस-प्रमाणनं प्राप्नुवन्ति। सर्वात् विशालः ध्वजः १४×२१ फीट-परिमितः तथा लघुतमः २×३ फीट-परिमितः अस्ति। अधिकांश-ध्वजाः नव-दिल्ली-स्थितं खादी-भवनं प्रेष्यन्ते, यतः ते देशव्यापिनः प्राप्यन्ते।बसवप्रभु-होसकेरी राष्ट्रपिता-महात्मा-गान्धिनं विषये उक्तवान् यत् गान्धी केवलं व्यक्तिः न, अपितु सत्यस्य, अहिंसायाः, मानवतायाश्च विचारधारा अस्ति। तेन उक्तं यत् भारतस्य स्वातन्त्र्य-आन्दोलनं गान्धिनः आगमनात् पूर्वमपि प्रवर्तमानम् आसीत्, किन्तु गान्धिना तत् जनान्दोलन-रूपे परिवर्तितम्। गान्धिना चम्पारण-आन्दोलनात् संघर्षः आरब्धः तथा पश्चात् भारत-त्याग-आन्दोलनपर्यन्तं अनेक-आन्दोलनानां नेतृत्वं कृतम्। होसकेरी उक्तवान् यत् अहिंसा-माध्यमेन न्यायार्थं संघर्षं कुर्वतः प्रत्येकस्य व्यक्तेः जीवनदर्शने गान्धिनः प्रभावः दृश्यते।

खादी किम्?

होसकेरी उक्तवान् यत् ब्रिटिश-शासनस्य निष्कासनं राजनीतिक-संघर्षः आसीत्, किन्तु देशवासिनां आर्थिक-सामाजिक-संकटात् विमोचनम् एव तस्य मूल-उद्देश्यम् आसीत्। खादी तस्य उद्देशस्य महत्त्वपूर्णं साधनम् आसीत्। तेन उक्तं — “जनाः खादीं सामान्य-वस्त्रवत् पश्यन्ति, किन्तु तस्य पृष्ठे सम्पूर्णा आर्थिक-व्यवस्था, मानवीय-मूल्यानि आत्मनिर्भरत्वस्य चिन्तनं च निहितम् अस्ति।”तेन उक्तं यत् जनानां मध्ये एषा धारणा अस्ति यत् खादी माहर्घा अस्ति, तस्य संरक्षणं कठिनं भवति, सा आकर्षका न दृश्यते च। तेन उक्तं — “पूर्वं कृत्रिम-तन्तुभिः निर्मितानि वस्त्राणि महर्घाणि आसन्, किन्तु अद्य तानि सुलभानि अभवन्, शुद्ध-कर्पास-वस्त्राणि, रेशमी-वस्त्राणि, ऊर्णा-वस्त्राणि च महार्घाणि अभवन्। खादी-वस्त्राणि नियमितरूपेण इस्त्रीकरणीयानि भवन्ति तथा तानि कृत्रिम-वस्त्रवत् अनेक-दिनानि निरन्तरं धारयितुं न शक्यन्ते।”

खाद्याः आर्थिक-संरचनां विवृण्वन् तेन उक्तं — “यदि कश्चित् जनः १०० रूप्यकाणां खादी-वस्त्रं क्रयति तर्हि तस्मात् प्रायः ५० रूप्यकाणि प्रत्यक्षरूपेण सूत-कर्तन-कार्यकर्तृभ्यः तन्तुवायकेभ्यश्च प्राप्यन्ते। ३३ रूप्यकाणि कच्चे-माले, ८ रूप्यकाणि प्रशासनिक-व्यये, ९ रूप्यकाणि परिवहन-व्यये च प्रयुज्यन्ते।” तेन उक्तं यत् खादी-क्रयेण कर्पास-रेशम-ऊर्णा-जूट-उत्पादक-कृषकाणां ग्रामीण-श्रमिकाणां च प्रत्यक्ष-साहाय्यं भवति। कृषि-क्षेत्रानन्तरं यदि कश्चित् क्षेत्रः समग्र-वर्षं रोजगारं दातुं समर्थः अस्ति, तर्हि सः खादी-क्षेत्रमेव। एतत् ग्रामेषु एव रोजगार-सृजनं कृत्वा नगराभिमुख-पलायनम् अनियन्त्रित-नगरीकरणं च निवारयितुं शक्नोति। अन्ते तेन उक्तं — “खादी-धारणं केवलं वस्त्र-धारणं न, अपितु मानवता, स्वावलम्बनं ग्रामीण-भारतस्य जीवनं च प्रति सम्बद्धता अस्ति।”

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan