परिचय दासः

लोके यः संकेतः, आत्मीयसंरचनाभावः तथा सहजसञ्चरणशीलता दृश्यते, सा अतिआधुनिकतायामपि स्वीकर्तुं योग्या, उपयुक्ता च अस्ति। लोकसृजनात्मकतायाः आधारभूतं कार्यं लोककलायाः कलात्मकैक्यम् अस्ति। अतीतस्य उपयोगः वर्तमानस्य आलोचनां विना सम्भवः नास्ति। आकाङ्क्षां विना न जीवनं यापयितुं शक्यते, न च कविता-साहित्ययोः रचना सम्भवति। समकालीनसाहित्ये सर्वाधिकमहत्त्वपूर्णं तत्त्वं स्मृतीनां साक्ष्यम् अस्ति। स्मृतयः समकालीनतायाः विविधोपकरणसमाहारात् असम्बद्धाः न भवितुं शक्नुवन्ति। यद्यपि तार्किकता, परिवर्तनशीलता, शिल्पवैशिष्ट्यम्, गद्यप्रधानता इत्यादिभिः संश्लिष्टताभिः आकारं गृह्णन् समकालीनसाहित्यं स्मृतिविहीनं न भवितुमर्हति, तथापि लोकोन्मुखता निरन्तरं क्षीयमाणा दृश्यते। स्थानीयतायाः यः विविधवर्णयुक्तः प्रभावः उद्भवितव्यः, तस्मिन् न्यूनता दृश्यते।

केचन कवयः उपन्यासकाराश्च मौखिकपरम्पराणां भूमेः उन्मुखीकरणस्य च आधारेण सृजनप्रयत्नं कृतवन्तः, अपरैः पुनः लोकं नवीनरूपेण अवगत्य प्रस्तुतुं प्रयासः कृतः। केचन कला-समुदाययोः सम्बन्धान् आधारं कुर्वन्ति, अपरैः लोकप्रियरूपाणां ध्वनीनां च माध्यमेन कार्यं क्रियते। केचन सामाजिकावेशं लोकसंस्कृतौ समञ्जस्य स्थापयित्वा नवीनां भाषां निर्मान्ति, अपरैः काव्याभ्यासस्य माध्यमेन लोककवितायाः सम्भावनानां कृते नूतनशताब्द्यां नवीनदृष्टिकोणेन सक्रियता दर्श्यते। लोकसंस्कृतेः प्रमुखाधारभूता प्रकृतिः महानगरेषु यथा लुप्ता जाता, तेन लेखनपरम्परायाः दशा परिवर्तिता। प्रकृतौ, नद्यां, पर्यावरणे च याः स्मृतयः आसन् तथा साहित्यधारायाः यः गोमुखः आसीत्, नगरीकरणस्य परिस्थितेः कारणेन — अधुना हिन्दीसाहित्यमपि नगरीकरणस्य प्रतीकत्वं धारयति — स्वप्नानां सन्दर्भाः परिवर्तिताः। एतत् सर्वं स्वप्नं छन्दमुक्ततायाः प्रयोजनशीलतया तथा वाक्यांशानां विविधताभिः अपि ज्ञायते।

लोकस्य रुचयः तथा बहवः जडभावाः साहित्ये न्याय्याः न कर्तव्याः, किन्तु तस्य तरलता, प्रवाहशीलता अथवा सुगन्धस्य लोपः स्मृतिविहीनतायाः सदृशः एव। साहित्यस्य नगरीकरणं केवलम् एकः चरणः अस्ति, किन्तु पारम्परिकानुगुञ्जाभ्यः वञ्चितत्वं भिन्ना स्थिति अस्ति। स्थानीयतायाः बहवः संकटकारणानि अपि सन्ति, किन्तु तस्य विशिष्टा आभा एव तस्य शक्तिः। प्रौद्योगिकी स्थानीयतायां विशेषव्यवहारं प्राप्नोति। साहित्ये स्थानीयसंस्कृतेः सृजनं विशेषसम्मोहनस्य शब्दरूपेण अभिव्यक्तिः अस्ति। तस्मिन् सम्मोहने गतिरपि भवति। कलात्मकप्रासङ्गिकतायाः दृश्यात्मकतया तथा सांगीतिकानुगुञ्जाभिः विशिष्टः सम्बन्धः अस्ति। अतः लोके ये दृश्यबन्धाः आगच्छन्ति, तान् साहित्ये आकाररूपेण दातुं शक्यते। एतत् पृथक् विषयः यत् समकालीनतनावानां लोकसमञ्जस्यस्य च आधारः कः भवेत् अथवा भवितुमर्हति, इति विचारस्य अनुप्रयोगस्य च विषयः अस्ति।

नवीनविषयान् स्वीकृत्य मिथकस्य लोकस्य च समकालिकीकरणं सम्भवम् अस्ति। कथा-कवितयोः तु एषः विशेषरूपेण विकसितुं शक्नोति। यदि नगरीयजीवनस्य संस्पर्शे लोककवितायाः श्रेष्ठत्वं ज्ञायते, तर्हि केचन अनुभवाः सङ्ग्रहीतुं शक्यन्ते। तेन प्रस्तुतीकरणे शैलीभेदेषु च निश्चितं वैषम्यं आगमिष्यति। लोकसङ्गीतस्य कृते ‘यू ट्यूब’ इति रूपेण नवीनः आधारः प्राप्तः। सामूहिककलात्मकगतिविधयः, सामाजिककार्याणि, दैनन्दिनजीवनम्, जीवनप्रकृत्योः ज्ञानम्, धार्मिकप्रथाः विश्वासाश्च साहित्ये रूपान्तरयितुं न एकरूपं कार्यम्। लोकसृजनात्मकतायाः विशिष्टाधारभूतं कार्यं लोककलायाः कलात्मकैक्यम् एव। लोककला समाजस्य अधस्तनवर्गस्य आवश्यकतासु आधारितरूपेण निर्मीयते। अस्याम् एकप्रकारस्य घरेलूपनस्य भावः वर्तते। इच्छायां चेत् तस्याः ‘पुरातनता’ अपि नवाचारयुक्ता कर्तुं शक्यते।

कवितायां पुरातनतायाः नूतनसंघननम् अत्यन्तमहत्त्वपूर्णः पक्षः अस्ति। लोके यः संकेतः, आत्मीयसंरचनाभावः तथा सहजसञ्चरणशीलता अस्ति, सा अतिआधुनिकतायामपि न केवलं ग्राह्या, अपितु बहूपयोगिनी। अतीतस्य उपयोगः वर्तमानस्य आलोचनां विना न सम्भवति। आकाङ्क्षां विना न जीवनं यापयितुं शक्यते, न च कविता-साहित्ययोः सृजनं सम्भवम्।

लोकं सस्तरूपफैशनपरस्ततायाः मार्गे नेतुं, तं उपभोक्तृवादिनि व्यवस्थायां विलीनं कर्तुं तथा तदनुकूलसाहित्यस्य सरलीकरणं स्तरहीनतया प्रोत्साहयितुं याः चेष्टाः क्रियमाणाः, ताः गम्भीराः चिन्तनविषयाः सन्ति। एषः प्रश्नः अस्माकं मानसतन्त्रं सूक्ष्मतया कम्पयति। ये लोकगीताः सामान्यभूतकालस्य सृजनात्मकाभिव्यक्त्या समकालीनचेतनया च सम्बद्धाः सन्ति, ते बाजारस्य इच्छाप्रवाहे समर्प्यन्ते। बाजारात् सहयोगग्रहणं दोषयुक्तं नास्ति, बाजारं प्रति गमनमपि स्वाभाविकम् अस्ति, किन्तु तस्य तन्त्रस्य केवलम् अनुकर्ता भवितुं मानवीयगरिमायाः विरोधि अस्ति। साहित्यस्य लोकस्य च अन्तर्सम्बन्धाः अन्येषां शास्त्राणामिव अस्मान् स्वस्य तथा परेषां बोधने समर्थान् कुर्वन्ति। समग्रं मनोविज्ञानं समाजशास्त्रं च लोकसन्दर्भे उपलब्धम् अस्ति। यदि एवं न स्यात्, तर्हि रामायणमहाभारतयोः शास्त्रत्वात् लोकत्वं न जातम् अभविष्यत्।

यदा वयं नेत्रे उद्घाटयामः तथा स्मृतिसम्पन्नाः भवामः, तदा भारतीयसमाजेषु रामायणमहाभारतयोः श्रवणेन स्वस्मृतिं भूमौ अवतारयामः। लोकसंस्कृतेः आत्मीयसञ्चरणं समकालीनसाहित्ये मानवीयाभिव्यक्तेः प्रबलवर्णपट्टिकायाः रूपेण ग्राह्यम्। लोककला पारम्परिकसांस्कृतिकाभिव्यक्तेः माध्यमेन सामूहिककथनम् अस्ति, जीवनस्य साझामार्गे गमनम् अस्ति, यस्मिन् सौन्दर्यस्य, अस्मितायाः, मूल्यानां च अभिव्यक्तिः सम्भवति। सा यदा साहित्ये भाषायां च अवतरति, तदा सा जीविता सांस्कृतिकविरासत् भवति, या अतीतवर्तमानयोः मध्ये सेतुरूपेण कार्यं करोति।

साहित्ये समकालं लोकसंस्कृतिं च स्थिरं न मन्यामहे, अपितु युगानुकूलं तस्य स्वीकृतिः निरन्तरं भवति। मत्स्यः, वृक्षः, वायुः, क्रीडनकम्, गृहः, गौः, पुष्पम्, पत्राणि इत्यादयः एते आलम्बनरूपाः पदार्थाः स्वस्मृतिं वहन्ति। संरक्षणम्, प्रक्रिया, उपकरणानि, सामग्री, रूपरेखा, रूपाङ्कनम् — सर्वेषु परम्परा निहिता अस्ति। एतदेव साहित्ये, अद्यतनसाहित्ये अपि परिलक्ष्यते। एतानि साहित्यपरम्परां जीवितां स्थापयितुं, बहुश्रुतां कर्तुं, सम्बद्धां धारयितुं, स्मृतिसम्पन्नां निर्मातुं तथा सृजनात्मकतां पोषयितुं आधारं ददति।

लोकसंस्कृत्या कवितायां विशिष्टा गतिशीलता प्राप्यते, यतः स्मृत्या, संकेतैः, स्वजनभावेन, आत्मीयतया च भिन्नं गतिशास्त्रं निर्मातुं शक्यते। एषा एकां सापेक्षतां चिनोति, या कवितायाः धारारूपा अस्ति। अस्याम् सद्भावः स्वातन्त्र्यं च वर्तते। वैयक्तिकसम्मानः, लोककल्याणस्य स्थाने सृजनात्मकतायाः सहितभावस्य च समाहारः अस्याम् अस्ति, यत् समकालीनसाहित्यस्य कृते अपि अपेक्षितम्।

(लेखकः वरिष्ठसाहित्यकारः अस्ति।)

---------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani