Enter your Email Address to subscribe to our newsletters
वाराणसी-नगरम्, २५ मे-मासः (हि.स.)। प्रचण्ड-ग्रीष्मस्य लू-प्रभावस्य च वर्धमान-स्थितौ काशी-हिन्दू-विश्वविद्यालयस्य चिकित्सा-विज्ञान-संस्थानस्य आयुर्वेद-संकायस्य रसशास्त्र-भैषज्य-कल्पना-विभागस्य प्रो.आनन्द-चौधरी जनान् आयुर्वेदिक-जीवनशैलीम् अवलम्बितुं प्रार्थितवान्। तेन उक्तं यत् अधिक-ज्येष्ठ-मासे (पुरुषोत्तम-मासे) शरीरं स्वस्थं स्थापयितुं शीतलकस्य अत्यन्त-शीतलं जलं तथा शीतल-पेय-पदार्थान् परिहर्तव्यान्, यतः एतेन पाचन-शक्तिः दुर्बला भवति। तेन परामर्शः दत्तः यत् तृष्णा न भवति चेत् अपि नियमित-अन्तरालेषु घट-स्थितं शीतलं जलं पातव्यम्।
प्रो.चौधरी उक्तवान् यत् ग्रीष्मकाले पारम्परिक-भारतीय-पेय-पदार्थाः औषधिवत् लाभदायकाः भवन्ति। कच्च-आम्र-फलात् निर्मितम् आम्र-पानकम् लू-प्रभावात् रक्षणस्य अत्यन्त-प्रभावी उपायः मन्यते, यतः तत् शरीरे इलेक्ट्रोलाइट-सन्तुलनं धारयति। बिल्वरस: उदरं शीतलं स्थापयितुं निर्जलीकरणात् च रक्षितुं सहायकरम् अस्ति। सत्तू-पेयम् शरीराय शीघ्रम् ऊर्जां दत्त्वा शीतलताम् अपि प्रददाति।
तेन उक्तं यत् तीव्र-सूर्यतापस्य अत्यधिक-उष्णतायाः च प्रत्यक्षः प्रभावः शरीरे भवति, येन लू-प्रहारः, निर्जलीकरणम्, भ्रमः तथा अत्यधिक-श्रान्तिः इत्यादयः समस्याः वर्धन्ते। एतादृशे काले आयुर्वेदे निर्दिष्टाः गृह-प्राकृतिक-उपायाः शरीरं अन्तः शीतलं स्थापयितुं प्रभाविनः सिद्धाः भवन्ति।
प्रो. चौधरी-मते पाकशालायाम् उपलब्धानि सामान्यानि द्रव्याणि अपि उष्णतायाः शमनाय प्रभावात्मकानि सन्ति। धनिया-बीज-जलम्, पुदीना-शर्बत-इति अथवा पुदीना-अवलेह: शरीरस्य आन्तरिक-उष्णतां न्यूनां करोति। रात्रौ निमज्जिता सौंफ-बीजानां जलं प्रातः पातुं पित्त-दोषं शमयति तथा शरीराय शीतलतां ददाति। यदि शरीरे अत्यधिक-उष्णता अनुभूयते तर्हि ललाटे वक्षसि च चन्दन-लेपः कृत्वा शीघ्रं विश्रान्तिः प्राप्यते।
तेन जनाः पर्याप्त-मात्रायां जल-पानाय, मध्याह्ने तीव्र-धूपात् रक्षणाय, लघु-सूती-वस्त्र-धारणाय तथा मौसमी-फलानां इलेक्ट्रोलाइट-युक्त-द्रव-पदार्थानां च सेवनाय परामृष्टाः। आयुर्वेद-विभागेन तक्रम्, नारिकेल-जलम् तथा निम्बूक-आधारित-पेय-पदार्थाः अपि ग्रीष्मकाले हितकराः इति उक्तम्। सहैव कर्कटी, कालिन्दम्, खर्बूजम्, अलावु:, रक्तांगम् तथा जम्बीरम् इत्यादीनि शीतल-जलयुक्त-भोज्य-पदार्थानि दैनिक-आहारे समावेशयितुं बलं दत्तम्।
प्रो.चौधरी संचेतनां दत्तवान् यत् तीव्र-उष्णतायाः समये भ्रमः, शिरोवेदना, मानसिक-विभ्रमः, शरीरस्य अत्यधिक-तापमानम्, निर्जलीकरणम् तथा मूर्च्छा इत्यादीनि लक्षणानि गम्भीरतया ग्राह्याणि। तेन हीटस्ट्रोक्-स्थितिः चिकित्सकीय-आपत्काल-स्थितिरिति उक्त्वा आवश्यकतायां सति त्वरितं १०८ अथवा १०२ आपत्कालीन-सहायता-संख्यायाः सम्पर्कं कर्तुं परामर्शः दत्तः। सहैव भारतीय-मौसम-विज्ञान-विभागेन निर्गतानां ऋतु-सूचनानां तथा लू-संचेतनां प्रति नियमितं ध्यानं दातुं नागरिकाः अनुरोधिताः।
Hindusthan Samachar / अंशु गुप्ता