डॉ. राजेन्द्र प्रसाद शर्मा

यद्यपि १९७० तमस्य तैलसंकटस्य सदृशाः परिस्थितयः सम्भाविताः न दृश्यन्ते अथवा २००८ इत्यस्य वित्तीयमन्द्याः सदृशाः दशाः अपि न सन्ति, तथापि एतत् स्पष्टं यत् अमेरिका-ईरानयोः मध्ये प्रायः त्रिमासपर्यन्तं प्रवर्तमानस्य युद्धस्य दुष्प्रभावाः गभीरतां गच्छन्ति। एशियादेशाः स्युः वा यूरोपीयदेशाः, सर्वे केवलं वैश्विकतनावेन एव न, अपितु ईंधनापूर्तेः बाधया वर्धमानमूल्यानि निरोद्धुं असफलाः अभवन्। गतदशपञ्चदशदिनेषु एव अस्माकं देशे पेट्रोल-एलपीजी-सीएनजी-पीएनजी इत्येषां मूल्यानां एकवारं न, अपितु त्रिवारं वृद्धिः अभवत्। यद्यपि वर्तमानपरिस्थितौ सरकारं दोषिणीं कर्तुं न शक्यते। विपक्षः यद्यपि बहून् आरोपान् कुर्यात्, तथापि अन्तरराष्ट्रीयपरिस्थितिभ्यः नेत्रे निमील्य न स्थातव्यम्। अस्य विषये प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदीमहाभागस्य सामान्यजनान् प्रति कृतम् आग्रहवचनम् अपि अस्मिन् एव सन्दर्भे सकारात्मकतया ग्राह्यम्।

अमेरिका-ईरानयुद्धस्य कारणात् कच्चतैलस्य एलपीजी इत्यस्य च आपूर्तिः अत्यन्तं प्रभाविताभवत्। ईंधनसंकटस्य मुख्यकारणं केवलम् अमेरिका-ईरानयुद्धं न, अपितु अस्य युद्धस्य कारणात् हार्मुज इत्यस्य वैश्विकसंकटरूपेण परिवर्तनम् अभवत्। हार्मुजमार्गेण एव कच्चतैलस्य आपूर्तिः भवति, अत्र तनावस्थितेः कारणात् हार्मुजजलडमरूमध्यस्य मार्गः अवरुद्धः कृतः। अतः आपूर्तिः अत्यन्तं प्रभाविताभवत्। एतत् सौभाग्यं यत् वैकल्पिकऊर्जारूपेण देशे सोलर-विण्ड-एनर्जीक्षेत्रयोः गतवर्षेषु योजनाबद्धरूपेण शीघ्रतया उत्तमं कार्यं कृतम्, तस्य एव परिणामः अस्ति यत् अद्य प्रधानमन्त्री इलेक्ट्रोनिकवाहनानां उपयोगं सोलरएनर्जीउपयोगं वा विषये मुक्ततया आग्रहं कर्तुं स्थितौ अस्ति। नवीकरणीयऊर्जाक्षेत्रे देशे शीघ्रतया कार्यं जातम् अस्ति तथा च भवति, यत् किञ्चित्पर्यन्तं संकटं न्यूनं कर्तुं साहाय्यकरं भवति।

अद्यतनविश्वं पृथक्कृतविश्वं नास्ति। राष्ट्राणां परस्परनिर्भरता वर्धिता अस्ति। कुत्रचित् ईंधनार्थं, कुत्रचित् खाद्यान्नार्थं, कुत्रचित् औषधानां कृते, अन्यत्र अन्यवस्तूनां कृते च निर्भरता वर्धिता अस्ति। युद्धस्य कारणात् अन्तरराष्ट्रीयलॉजिस्टिकसेवाः प्रभाविताः अभवन्। यदि केवलं देशस्य विषये उच्यते तर्हि पेट्रोल, डीजल, एलपीजी इत्यादीनां मूल्यवृद्धेः व्यापकः प्रभावः दृश्यते। सरलतया वक्तुं शक्यते यत् यदा आवागमनं महर्घं भविष्यति, तत् सामान्यजनस्य भवतु, सार्वजनिकक्षेत्रस्य भवतु अथवा लॉजिस्टिकक्षेत्रस्य, तर्हि तस्य प्रत्यक्षः प्रभावः वस्तुषु सेवासु च अवश्यं भविष्यति। एतदेव कारणं यत् ईंधनमूल्यवृद्ध्या सह वस्तूनां सेवायाश्च मूल्यानि प्रभावितानि भवन्ति। तेन सह आयातनिर्भरवस्तूनाम् अपि मूल्यानि प्रभावितानि भवन्ति।

यावत् तैलस्य प्रश्नः अस्ति, देशे खाद्यतैलम् अखाद्यतैलं च उभयं प्रभावितं भवति। खाद्यतैलेषु अपि आयातनिर्भरता अधिका अस्ति। बहुप्रयत्नानाम् अपि अनन्तरं तिलहनमिशनद्वारा तिलहनानां उत्पादनं वर्धितम्, तथापि विदेशिनिर्भरता अद्यापि अस्ति। एवं अन्यवस्तूनाम् अपि मूल्यानि प्रभावितानि भवन्ति। सेवाक्षेत्रस्य विषये वक्तुं चेत्, स्वीगी-जोमेटो इत्यादयः सेवाप्रदातारः गतदिनेषु स्वमूल्येषु षोडशप्रतिशताधिकां वृद्धिं कृतवन्तः। मोबाइलसेवाप्रदातारः योजनानां पुनर्निरीक्षणं कृतवन्तः, उबेर-ओला इत्यादयः सेवाप्रदातारः यात्राशुल्कं वर्धितवन्तः। स्पष्टं यत् यदा लॉजिस्टिकलागतिः वर्धते तदा तस्य प्रभावः सर्वेषु वस्तुषु दृश्यते। भारतसरकारः वेनेजुएलादेशात् वैकल्पिकरूपेण कच्चतैलस्य आयाताय प्रयासं करोति, अन्यविकल्पान् अपि अन्विष्यन्ते। किन्तु यावत् कच्चतैलस्य आपूर्तिः सामान्यावस्थां न प्राप्नोति, तावत् संकटस्य पूर्णसमाप्तेः कल्पना कर्तुं न शक्यते।

एतेषां वैश्विकपरिस्थितीनां पृष्ठतः अमेरिका-ईरानयोः हठधर्मिता एव अस्ति। अमेरिका-इजराइलदेशौ ईरानेन सह युद्धारम्भसमये रूस-यूक्रेनयुद्धस्य परिस्थितिभ्यः पाठं न अधीतवन्तौ। रूसस्य सम्मुखे यूक्रेनसदृशः देशः स्थितः सन् अपि अद्य त्रिवर्षाधिककालात् निर्णायकस्थितिं न प्राप्तवान्। परन्तु अमेरिका अचिन्तयत् यत् द्वित्रदिनेषु एव ईरानं शरणं नयिष्यामः, एषा एव अमेरिकादेशस्य नासमझी अभवत्। स्वीकुरुत वा मा स्वीकुरुत, किन्तु वास्तविकता एषा यत् अद्य अमेरिकादेशस्य सम्मुखे स्वप्रतिष्ठारक्षणस्य संकटम् उपस्थितम् अस्ति, एतदेव कारणं यत् अन्तर्गतरूपेण अमेरिका तथा ट्रंप महोदयः कथंचित् सीजफायरार्थं प्रयत्नरतौ स्तः।

अत्र द्विमतं नास्ति यत् युद्धे अमेरिकादेशस्य हानिः अधिका भवति। ईरानः तु स्वगृहात् युद्धं करोति, तस्य लक्ष्ये समीपवर्तिनः देशाः सन्ति। एवं स्थितौ दायित्वं अमेरिका-इजराइलयोः एव भवति। अन्यच्च बोधनीयम् यत् ट्रंपमहाभागः राष्ट्रपतिरूपेण स्वस्य द्वितीयकार्यकाले प्रतिदिनं तुगलकीआदेशान् निर्गत्य शत्रून् एव निर्मितवान्। अपरतः ट्रंपमहाभागः अमेरिकादेशस्य अधिकांशजनानां विश्वासम् अपि नष्टवान्। अतः सम्मानजनकसीजफायर एव अमेरिकादेशस्य कृते अस्मात् संकटात् निर्गमनस्य मार्गः अवशिष्टः अस्ति, तदर्थम् एव अन्तर्गतरूपेण प्रयासाः प्रचलन्ति।

(लेखकः, स्वतंत्रष्टिप्पणीकारः अस्ति।)

------------------------

Hindusthan Samachar / Dheeraj Maithani