डॉ.प्रियंका-सौरभः इत्यनया लेखिकया विरचितः एषः लेखः अद्यतन-डिजिटल-माध्यम-युगे पत्रकारितायाः गम्भीरां सन्तुलितां च समीक्षां प्रस्तोष्यति। अस्य सारः एवं प्रकारेण अवगन्तुं शक्यते—डिजिटल-युगे सूचना-प्रवाहः अतीव तीव्रः व्यापकश्च जातः। स्मार्टफोन-उपकरणैः अल्पमूल्य-अन्तर्जाल-सुविधा च प्रत्येकं जनाय अभिव्यक्तेः मञ्चं प्रदत्तम्, येन लोकतन्त्रं नूतनां शक्तिं प्राप्तवद् अस्ति। नागरिक-पत्रकारितायाः माध्यमेन बहुशः ते विषयाः अपि प्रकाशं प्राप्ताः ये मुख्यधारा-माध्यमैः उपेक्षिताः आसन्। एषा विविधता उत्तरदायित्ववृद्धौ च सहायकः भवति।

किन्तु एतेनैव उद्घाटनेन सह एका गम्भीरा समस्या अपि उत्पन्ना। केचन जनाः अल्पसाधनैः एव आत्मानं पत्रकारम् इति उद्घोष्य, विना-उत्तरदायित्वेन सूचनाः प्रसारयन्ति। सामाजिक-माध्यमेषु शीघ्रं “वायरल” भवितुम् स्पर्धायां अनेकवारं अपूर्णाः भ्रामकाः च सूचनाः प्रसार्यन्ते, येन समाजे भ्रमः दुष्प्रचाराश्च वर्धन्ते। एतेन जनविश्वासः अपि प्रभावितः भवति, विशेषतः यदा राज्य-संस्थासु विषये मिथ्या-समाचाराः प्रसारिताः भवन्ति।

लेखः इदम् अपि स्पष्टयति यत् सर्वान् लघु-स्वतन्त्र-पत्रकारान् निन्दितुं न युक्तम्, यतः बहुशः ते एव भूमिस्थ-यथार्थं प्रकाशयन्ति। वास्तविकः भेदः “लघु-बृहत्” इति न, अपि तु “उत्तरदायी-अनुत्तरदायी” इति अस्ति। पत्रकारितायाः मूल्यं उपकरणैः न, किन्तु सत्यनिष्ठया, तथ्य-परीक्षणेन, सामाजिक-उत्तरदायित्वेन च निर्धारितम् भवति।

समाधानरूपेण अत्र पत्रकार-साक्षरता, मिथ्या-समाचार-नियन्त्रणम्, डिजिटल-मञ्चानां उत्तरदायित्वम्, तथा पत्रकाराणां प्रशिक्षणं नैतिक-मानकानां सुदृढीकरणं च आवश्यकम् इति प्रतिपादितम् अस्ति।

अन्ते निष्कर्षः एषः यत् पत्रकारिता केवलं ध्वनियन्त्रस्य चिन्त्रकर्षणयन्त्रस्य वा क्रीडा न, अपि तु सत्यं प्रति गम्भीरा प्रतिबद्धता अस्ति। अद्यतन-संघर्षः “नकली-वास्तविक” इति न, किन्तु “सत्य-सनसनी” इति अस्ति, यस्मिन् समाजेन विवेकपूर्णं दृष्टिकोणम् अवलम्बनीयम्।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता