नागपुरम्, ०७ मे-मासः (हि.स.)। भारते सांस्कृतिक-राजनीतिक-दृष्ट्या वर्षः २०२६ अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः भविष्यति। अस्य कारणम् अस्ति यत् परस्पर-विरोधी-विचारधारायुक्ते द्वे संस्थे—भारतीय-कम्युनिस्ट-पक्षः (सीपीआई/एम) तथा राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-संघः (आरएसएस)—उभे अपि स्वीयं शतवर्षाणि पूर्णीकृतवन्तौ, एकाधिकशततम-वर्षे च प्रविष्टवन्तौ। अस्य पृष्ठभूमौ वरिष्ठ-पत्रकारः राजनीतिक-विश्लेषकश्च विनोद-देशमुखः उभयोः संगठनयोः वैचारिक-राजनैतिक-यात्रायाः विस्तृतं विश्लेषणं प्रस्तुतवान्।

स्थापनाकालात् एव तीव्र-विरोधस्य समक्षं कृतवान् संघः अद्य सर्वसमावेशक-संघटनरूपेण विकसितः अस्ति। अस्य परिणामस्वरूपं प्रथमवारं बंगाले भाजप-सर्वकारस्य स्थापना अभवत्। अपरतः हिन्दू-विरोधी-दृष्टिकोणेन सह स्वीयां शताब्दी-यात्रां पूर्णीकृतवन्तः वामपन्थिनः केरले पराजयस्य कारणात् अधुना राजनैतिक-पतनस्य अन्तिम-चरणं सम्मुखीकुर्वन्ति। गत-पञ्चाशद्वर्षेभ्यः उभयोः समीपतः अध्ययनं कुर्वन् विनोद-देशमुखः एतेषां कारणानां विश्लेषणं कृतवान्।

भारते वामपन्थस्य यात्रा

देशमुखः कथयति यत् संघस्य सीपीआई-पक्षस्य च वैचारिक-आधारः प्रायः १९२० तमे वर्षे स्थापितः। प्रथम-विश्वयुद्धानन्तरं जातया रूसी-क्रान्त्या प्रेरितः एम.एन.रॉयः नामकः १९२० तमे वर्षे रूसदेशस्य ताशकन्द-नगरे भारतीय-कम्युनिस्ट-विचारधारायाः प्रारम्भं कृतवान्। ततः परं २६ दिसम्बरमासे १९२५ तमे वर्षे उत्तरप्रदेशस्य कानपुर-नगरे एस.वी.घाटे, श्रीपाद-अमृत-डांगे, मुजफ्फर-अहमदः तथा तेषां सहयोगिनः भारतीय-कम्युनिस्ट-पक्षस्य (सीपीआई) स्थापनाम् अकुर्वन्।

स्वातन्त्र्योत्तरकाले १९५७ तमे वर्षे केरले ई.एम्.एस्. नम्बूदरीपादस्य नेतृत्वे प्रथमः कम्युनिस्ट-सर्वकारः अभवत्। ततः परं पश्चिम-बंगाले १९७७ तः २०११ पर्यन्तं निरन्तरं चतुस्त्रिंशद्वर्षाणि माकपा-नेतृत्वे वामपन्थी-सर्वकारः स्थितवान्। त्रिपुरा-राज्ये अपि १९७८ तः १९८८ पर्यन्तं तथा १९९३ तः २०१८ पर्यन्तं वामपन्थिनां शासनम् आसीत्। किन्तु एतावति विशाल-देशे शतवर्षेषु वामपन्थी-विचारधारा त्रिषु राज्येषु एव सीमिता अभवत्।

पश्चिम-बंगाले तेषां शासनं तृणमूल-काङ्ग्रेस-पक्षेण समाप्तीकृतम्, त्रिपुरायां भाजप-पक्षेण ते पराजिताः, अधुना केरलेऽपि पिनराई-विजयन-सर्वकारस्य दुर्बलतया तेषाम् अन्तिमः गढः कम्पितः जातः। समग्रतया दृष्ट्वा, शताब्दी-वर्षपर्यन्तं प्राप्तेषु वामपन्थिनां राजनैतिक-प्रभावः जनसमर्थनं च क्षीयमाणं दृश्यते।

संघस्य आरोहणम्

कम्युनिस्ट-पक्षवत् एव संघस्य बीजानि अपि प्रायः १९२० तमे वर्षे एव स्थापितानि। नागपुरे आयोजिते कांग्रेस-अधिवेशने डॉ.केशव-बलिराम-हेडगेवारः गणवेशधारिणां स्वयंसेवकानां प्रयोगं कृतवान्। ततः परं २७ सितम्बरमासे १९२५ तमे वर्षे नागपुरे स्व-निवासस्थाने तेन राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-संघस्य स्थापना कृता।देशमुखस्य अनुसारं संघस्य कम्युनिस्टजनानां च मध्ये मूलभूतः भेदः अस्ति यत् संघः सामाजिक-कार्याय सांस्कृतिक-राष्ट्रवादाय च समर्पितं संघटनम् अस्ति, यदा तु कम्युनिस्ट-विचारधारा अन्ततः केवलं राजनीतिक-सत्ताप्राप्तौ एव सीमिता भवति। सम्भवतः एतदेव कारणं यत् संघः निरन्तरं वर्धमानः वैश्विक-स्तरम् अपि प्राप्तवान्, किन्तु कम्युनिस्ट-आन्दोलनानि शनैः शनैः दुर्बलानि अभवन्।

स्थापनानन्तरं त्रिवारं प्रतिबन्धस्य कठोर-राजनीतिक-विरोधस्य च सामना कृत्वापि संघः “चरैवेति-चरैवेति” इति सिद्धान्तम् अनुसृत्य निःस्वार्थ-कार्यं निरन्तरं कृतवान्। महात्मा-गान्धिनः हत्यया सह संघं सम्बद्ध्य अपकीर्तेः प्रयासाः अद्यापि क्रियन्ते, तथापि संघः राष्ट्रनिष्ठः एव स्थितवान्।

आपत्कालस्य समये संघस्य स्वयंसेवकाः कारावासं सोढवन्तः लोकतन्त्रस्य रक्षणे च महत्त्वपूर्णं योगदानम् अददुः। श्रीराम-जन्मभूमि-आन्दोलनस्य माध्यमेन संघः देशस्य सर्वेषु भागेषु स्वीयं सम्पर्कं विस्तारितवान् तथा जनसेवया जनविश्वासम् अर्जितवान्।

देशमुखस्य मतेन अस्य लाभः भाजप-पक्षाय अपि अभवत्, यः गत-द्वादशवर्षेभ्यः केन्द्रे सत्तायाम् अस्ति तथा अष्टाविंशति-राज्येषु एकविंशति-राज्येषु तस्य शासनम् अस्ति। एतत् संघ-विचारस्य विस्तारस्य परिणामः इति मन्यते।

सफलतायाः असफलतायाश्च कारणानि

संघस्य सफलतायाः कम्युनिस्ट-जनानाम् असफलतायाश्च विषये प्रकाशं कुर्वन् देशमुखः वदति यत् स्थापनाकाले एव डॉ.हेडगेवारः भगव-ध्वजं गुरुरूपेण स्वीकृत्य संघं व्यक्तिपूजायाः दूरं स्थापितवान्। तेन सह सर्वासां जातीनां समन्वयं कृत्वा समग्र-हिन्दू-समाजस्य संघटनस्य संकल्पः अपि स्वीकृतः। अस्य कारणात् विरोधस्य प्रचारस्य च उपस्थितावपि जनाः संघं प्रति आकर्षिताः अभवन्, अद्य च शताब्दी-वर्षे एतत् संघटनं दृढं व्यापकं च दृश्यते।

अपरतः कार्ल-मार्क्सः, लेनिन, स्टालिन, माओ-त्से-तुंगः इत्यादिनां वैदेशीय-विचारकाणां आधारेण निर्मितं कम्युनिस्ट-आन्दोलनं सामाजिक-राजनीतिक-पतनस्य दिशि अग्रे सरति। तेन सह अस्यैव विचारधारायाः निष्पन्नानि उग्रवादी-तत्त्वानि अपि स्व-अन्तस्य समीपे उपस्थिता इति दृश्यते।

हिन्दुस्थान समाचार / अंशु गुप्ता