लोकेश-चन्द्रः

हिन्दी-चलचित्र-जगति श्रेष्ठ-अभिनेतृषु गणनीयः मनोज-बाजपेयी स्वस्य त्रिदशक-दीर्घजीवने अनेकानि स्मरणीयानि पात्राणि निर्वुढवान्। अस्मिन् वारे सः ‘गवर्नर’ इति चलचित्रे भारतस्य पूर्व-रिज़र्व-बैंक-गवर्नर एस.वेंकटरमणन् इत्यस्य भूमिकां निर्वक्ष्यति। १२ जून-तिथौ प्रदर्श्यमानम् एतत् चलचित्रं १९९१-वर्षीयस्य आर्थिक-सङ्कटस्य तथा तस्मिन् काले कृतानां महत्त्वपूर्ण-निर्णयानां कथां वर्णयति। चलचित्रम्, पात्र-निर्माणम्, निर्देशनम्, अर्थशास्त्रम्, पुरस्काराः, तथा बॉक्स-ऑफिस इत्यादिषु विषये मनोज-बाजपेयीना सह कृत-संवादस्य प्रमुखांशाः इत्येते—

प्रश्नः— एस.वेंकटरमणस्य निर्णयान् भवन्तः कियत् साहसिकान् मन्यन्ते?अहम् एतान् केवलं बोल्ड-निर्णयान् न मन्ये, अपितु साहसिकान् मन्ये। तेषां बोधः अभवत् यत् देशः यस्मिन् स्थितौ आसीत्, तत्र पारम्परिक-उपायाः प्रभावहीनाः भविष्यन्ति। यथा कुटुम्बः सङ्कट-काले स्वस्य सञ्चित-धनम् अपि प्रयोजयति, तथैव सः देश-स्तरे तदेव दृष्टिकोणम् अकरोत्। एतादृशाः निर्णयाः सुकराः न भवन्ति, किन्तु परिस्थितयः प्रायः समस्या-ग्रहणाय प्रेरयन्ति।

प्रश्नः— तदा राजनैतिक-सहयोगः प्राप्तुं कठिनम् आसीत् किम्?सत्यम्। देशस्य स्वर्ण-धारणस्य धारणम् केवलं आर्थिक-विषयः न, अपितु भावनात्मक-विषयः अपि आसीत्। जनानां नेतृणां च सज्जीकरणं कठिनम् आसीत्। किन्तु देशः गम्भीर-आर्थिक-सङ्कटं अनुभवन् आसीत्, अन्ततः सः निर्णयः देशस्य उद्धाराय अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः अभवत्।

प्रश्नः— पात्रस्य भाषायाः तथा वाक्-शैल्याः कथं अभ्यासः कृतः?एषः अत्यन्तं कठिनः पक्षः आसीत्। दर्शनीयम् आसीत् यत् सः दक्षिण-भारततः आगतः, किन्तु शिक्षितः वरिष्ठ-नौकरशाहः अपि अस्ति। भाषा न अतिविशिष्टा भवेत् येन दर्शकैः दूरी भवेत्, न च अतीव सामान्यी येन पात्रस्य विशेषता नश्येत्। अस्य सन्तुलनस्य साधनाय महान् परिश्रमः कृतः।

प्रश्नः— पात्राय अन्यत् किं किं सज्जीकरणम् आवश्यकम् आसीत्?सज्जीकरणं सतत-प्रक्रिया अस्ति। अनुसन्धानम्, संवादः, चलचित्र-दर्शनम्, तथा अध्ययनम् निरन्तरं चलति। अहं अर्थशास्त्रस्य छात्रः नासम्, अतः विषयस्य बोधाय अधिकः समयः आवश्यकः आसीत्। शरीर-भाषा तथा मानसिक-अवस्था अपि विकसितव्या, यतः तदेव पात्रं विश्वसनीयं करोति।

प्रश्नः— किं अद्यापि बहूनि पात्राणि अवशिष्टानि सन्ति इति अनुभूयते?निःसन्देहम्। मार्गे चलन् प्रत्येकं जनः मम दृष्टौ सम्भाव्यं पात्रम् इव दृश्यते। प्रत्येकं जनस्य स्वकीया कथा अस्ति। एकं जीवनम् तासां सर्वासां कथानां अनुभवाय पर्याप्तं न भवति।

प्रश्नः— निर्देशकः चिन्मय-माण्डलेकरः कथं सम्बद्धः अभवत्?इयं कथा मम समीपे पूर्वमेव आगता आसीत्। कथायाः रुचिः आसीत्, किन्तु अर्थशास्त्र-विषये चलचित्रं कथं निर्मीयेत इति संशयः अपि आसीत्। पश्चात् अहं चिन्मयस्य नाम प्रस्तापितवान्। सः दीर्घकालं अनुसन्धानं कृत्वा लेखकैः सह कार्यं कृतवान् तथा कथां सुधारितवान्।

प्रश्नः— चलचित्राणां सामाजिक-दायित्वं अस्ति किम्?अहं तं दायित्वरूपेण न पश्यामि, अपितु व्यक्तिगत-रुचिरूपेण पश्यामि। यदि कथायां जीवनस्य सत्यता अस्ति, तर्हि दर्शकाः तया सह सहजं सम्बध्नन्ति।

प्रश्नः— किं सम्पूर्ण-चलचित्रस्य भारः भवतः उपरि अस्ति इति अनुभवः भवति?मम ध्यानं सदैव स्वकीय-प्रदर्शने एव भवति। अहं यथाशक्ति पात्रं प्रति न्यायं कर्तुं प्रयत्नं करोमि। पुनरावृत्तेः परिहारः मम प्रमुखा समस्या अस्ति।

प्रश्नः— किं एतत् चलचित्रं अर्थशास्त्रं बोधयिष्यति?सर्वे दर्शकाः आर्थिक-शब्दावलीं न ज्ञास्यन्ति, किन्तु ते अवश्यं ज्ञास्यन्ति यत् पृष्ठभूमौ एतादृशाः निर्णयकर्तारः सन्ति ये जनजीवनं प्रत्यक्षं प्रभावयन्ति।

प्रश्नः— पुरस्कार-प्राप्तेः पश्चात् क: बार: वर्धते?पुरस्काराः केवलं तस्मिन् दिने एव महत्त्वपूर्णाः भवन्ति। कार्यकाले तु केवलं पात्रम् एव महत्त्वपूर्णम्।

प्रश्नः— दर्शकेभ्यः क: सन्देशः?मम कृते बॉक्स-ऑफिस-सङ्ख्याः महत्त्वपूर्णाः न सन्ति। महत्त्वपूर्णं यत् कथा सत्यतया दर्शकान् प्रति प्राप्नुयात्, तथा ते किञ्चित् अनुभूय गृहं गच्छेयु:—एतदेव वास्तविकं साफल्यम्।

Hindusthan Samachar / Divya Ranjan